Źródło
Informacja do zadań 29.
Do parametrów charakteryzujących tłuszcze należy tzw. liczba jodowa. Jest ona miarą
nienasycenia tłuszczu i odpowiada liczbie gramów jodu, który może przereagować z próbką
tłuszczu o masie 100 g.
Tłuszcze poddaje się w przemyśle m.in. transestryfikacji, która polega na wymianie reszt
kwasowych na inne lub na podstawieniu innego alkoholu w miejscu glicerolu.
Pewien trigliceryd, którego cząsteczki nie są chiralne, ma liczbę jodową ok. 30. Ten związek
poddano transestryfikacji z metanolem i stwierdzono, że w produktach znajdują się tylko dwa
estry: oleinian metylu i palmitynian metylu.
Wykonaj odpowiednie obliczenia i uzupełnij poniższy wzór, tak aby przedstawiał trigliceryd, który poddano opisanym reakcjom.
Przyjmij wartości mas molowych:
Mglicerolu = 92 g∙mol−1, Mkwasu oleinowego = 282 g∙mol−1, Mkwasu palmitynowego = 256 g∙mol−1.
Obliczenia:
Wzór triglicerydu:

Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj liczby jodowe wariantów z jedną i dwiema resztami oleinowymi. Jedno C=C przyłącza jeden I2.
Podpowiedź 2
Pasuje jedna reszta oleinowa i dwie palmitynowe. Aby cząsteczka była achiralna, skrajne ramiona glicerolu muszą być takie same.
Podpowiedź 3
Narysuj palmitynowe reszty na obu końcach glicerolu, oleinową w środku; uzasadnij liczbą jodową około 30,5.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Rozpatruje się triglicerydy z jedną albo dwiema resztami kwasu oleinowego. Ich masy molowe wynoszą odpowiednio 832 i 858 g/mol. Liczba moli jodu w 30 g: 30/254 ≈ 0,118 mol; liczba moli triglicerydu w 100 g ≈ 0,12 mol. Zatem cząsteczka zawiera jedną resztę kwasu oleinowego i dwie palmitynowego. Warunek achiralności spełnia wzór:

Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody, poprawne wykonanie obliczeń oraz uzupełnienie
wzoru triglicerydu.
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody, ale:
• popełnienie błędów rachunkowych.
LUB
• błędny wzór albo brak wzoru triglicerydu.
0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Uwaga: Za samo uzupełnienie wzoru trójglicerydu zdający otrzymuje 0 pkt.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Jedna reszta oleinowa i dwie palmitynowe dają M = 92+282+2·256−3·18 = 832 g·mol−1. Jedno C=C na cząsteczkę odpowiada liczbie jodowej 254/832·100 ≈ 30,5. Dwie reszty oleinowe dałyby M = 858 i liczbę około 59,2, więc nie pasują.
Warunek achiralności wymaga jednakowych reszt przy obu skrajnych C glicerolu. Umieść tam reszty palmitynowe, a oleinową przy środkowym. Nie wystarczy poprawna liczba reszt: ich ustawienie decyduje o symetrii i chiralności.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Rozpatruje się triglicerydy z jedną albo dwiema resztami kwasu oleinowego. Ich masy molowe wynoszą odpowiednio 832 i 858 g/mol. Liczba moli jodu w 30 g: 30/254 ≈ 0,118 mol; liczba moli triglicerydu w 100 g ≈ 0,12 mol. Zatem cząsteczka zawiera jedną resztę kwasu oleinowego i dwie palmitynowego. Warunek achiralności spełnia wzór:
