Zadanie 20.3 — czerwiec 2025 — Formuła 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20.

Dehydratacja alkoholi prowadzona w podwyższonej temperaturze i w obecności stężonego

kwasu siarkowego(VI) pozwala otrzymać alkeny. Ta reakcja przebiega w trzech etapach.

W pierwszym etapie cząsteczka alkoholu ulega protonowaniu. Następnie zachodzą powolna

dysocjacja protonowanej formy alkoholu z utworzeniem karbokationu (etap drugi) oraz szybkie

odszczepienie protonu od sąsiedniego atomu węgla – o wyższej rzędowości – z utworzeniem

alkenu (etap trzeci). Opisany proces przedstawiono na schemacie:

Informacja wspólna 20 — materiał graficzny CKE, s. 18, element 1.

alkohol protonowany alkohol karbokation … alken

Wiązanie podwójne w cząsteczce alkenu – głównego produktu dehydratacji – często znajduje

się w innym miejscu, niż wynikałoby to z położenia grupy –OH w substracie. Dzieje się tak

dlatego, że powstający karbokation ulega przegrupowaniu. Dochodzi wtedy do przeniesienia

atomu wodoru lub grupy alkilowej od sąsiedniego atomu węgla, czemu towarzyszy

przemieszczenie się ładunku dodatniego. Przegrupowanie zachodzi zawsze wtedy, gdy może

powstać trwalszy karbokation, czyli taki, w którym ładunek dodatni znajduje się na atomie

węgla o możliwie najwyższej rzędowości.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2012.

Przeprowadzono reakcję dehydratacji butan-1-olu.

Napisz wzór półstrukturalny (grupowy) produktu głównego dehydratacji butan-1-olu oraz jego nazwę systematyczną. Uwzględnij możliwość przegrupowania karbokationu.

Wzór produktu głównego

dehydratacji butan-1-olu

Nazwa systematyczna

  
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Nie zatrzymuj się na bezpośredniej eliminacji przy końcowym węglu. Polecenie wymaga możliwości przegrupowania.

Podpowiedź 2

Trwalszy karbokation ma ładunek przy C2. Z niego preferowane jest wewnętrzne wiązanie podwójne.

Podpowiedź 3

Narysuj but-2-en i wpisz tę nazwę systematyczną.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Wzór produktu głównego dehydratacji butan-1-oluNazwa systematyczna
Wzór półstrukturalny but-2-enu.but-2-en

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wzoru półstrukturalnego (grupowego) i napisanie poprawnej

nazwy systematycznej produktu głównego reakcji eliminacji (z uwzględnieniem

możliwości przegrupowania karbokationu).

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Zadanie poleca uwzględnić przegrupowanie w podanym modelu karbokationowym. Przeniesienie wodoru z sąsiedniego węgla daje trwalszy kation drugorzędowy zamiast pierwszorzędowego. Następna eliminacja protonu prowadzi głównie do bardziej podstawionego wiązania podwójnego wewnątrz czterowęglowego łańcucha.

Oczekiwany produkt to but-2-en. Narysuj go i podaj nazwę, zamiast ograniczać się do but-1-enu wynikającego z bezpośredniego usunięcia wody przy pierwotnym położeniu OH. To rozumowanie dotyczy schematu z przegrupowaniem określonego w informacji.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Wzór produktu głównego dehydratacji butan-1-oluNazwa systematyczna
Wzór półstrukturalny but-2-enu.but-2-en
Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_20.3

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania