Zadanie 20.1 — czerwiec 2025 — Formuła 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 20.

Dehydratacja alkoholi prowadzona w podwyższonej temperaturze i w obecności stężonego

kwasu siarkowego(VI) pozwala otrzymać alkeny. Ta reakcja przebiega w trzech etapach.

W pierwszym etapie cząsteczka alkoholu ulega protonowaniu. Następnie zachodzą powolna

dysocjacja protonowanej formy alkoholu z utworzeniem karbokationu (etap drugi) oraz szybkie

odszczepienie protonu od sąsiedniego atomu węgla – o wyższej rzędowości – z utworzeniem

alkenu (etap trzeci). Opisany proces przedstawiono na schemacie:

Informacja wspólna 20 — materiał graficzny CKE, s. 18, element 1.

alkohol protonowany alkohol karbokation … alken

Wiązanie podwójne w cząsteczce alkenu – głównego produktu dehydratacji – często znajduje

się w innym miejscu, niż wynikałoby to z położenia grupy –OH w substracie. Dzieje się tak

dlatego, że powstający karbokation ulega przegrupowaniu. Dochodzi wtedy do przeniesienia

atomu wodoru lub grupy alkilowej od sąsiedniego atomu węgla, czemu towarzyszy

przemieszczenie się ładunku dodatniego. Przegrupowanie zachodzi zawsze wtedy, gdy może

powstać trwalszy karbokation, czyli taki, w którym ładunek dodatni znajduje się na atomie

węgla o możliwie najwyższej rzędowości.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2012.

Pierwszy etap dehydratacji alkoholu w obecności stężonego kwasu siarkowego(VI) można

opisać równaniem:

ROH + H2SO4 ⇌ R(OH2)+ + HSO4−

Uzupełnij zdania. Zaznacz jedną odpowiedź spośród podanych w każdym nawiasie.

Jon HSO4− jest (mocniejszą / słabszą) zasadą Brønsteda niż cząsteczka ROH. Cząsteczka

H2SO4 jest (mocniejszym / słabszym) kwasem Brønsteda niż jon R(OH2)+.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Ustal donor i akceptor protonu. Potem porównaj siłę członów par sprzężonych.

Podpowiedź 2

H2SO4 oddaje proton, ROH go przyjmuje. Silny kwas ma słabą zasadę sprzężoną.

Podpowiedź 3

Zaznacz „słabszą” dla HSO4− i „mocniejszym” dla H2SO4.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Kolejno: słabszą; mocniejszym.

Zasady oceniania

1 pkt – poprawne uzupełnienie zdań.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

W przedstawionym pierwszym etapie H2SO4 przekazuje proton alkoholowi. Powstają protonowany alkohol i anion HSO4−.

W porównaniu par sprzężonych silniejszemu kwasowi odpowiada słabsza zasada, dlatego HSO4− jest słabszą zasadą od ROH, a H2SO4 mocniejszym kwasem od protonowanego alkoholu w modelu zadania. Wybieramy „słabszą” i „mocniejszym”. Nie nazywamy alkoholu kwasem w tej konkretnej przemianie: przyjmując proton, działa on jako zasada Brønsteda.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Kolejno: słabszą; mocniejszym.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2025_06_dodatkowy_20.1

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania