Źródło
Informacja do zadań 29–31.
Przeciwutleniacze i konserwanty to ważne dodatki do żywności. Przeciwutleniacze zawierają
w swoich cząsteczkach takie elementy budowy, które mogą ulegać utlenianiu, dzięki czemu
zapobiegają utlenianiu innych substancji. Z kolei działanie konserwantów polega na
dezaktywacji enzymów oraz na zahamowaniu rozwoju drobnoustrojów. Jako konserwantów
można używać kwasu sorbowego oraz jego soli, sorbinianów: sodu, potasu, wapnia. Wzór
kwasu sorbowego podano poniżej:

W poniższej tabeli zebrano kilka ważniejszych właściwości fizykochemicznych dla kwasu
sorbowego i sorbinaniu potasu.
Właściwość | Kwas sorbowy | Sorbinian potasu |
|---|---|---|
barwa i stan skupienia | białe ciało stałe | białe ciało stałe |
temperatura topnienia, °C | 134,5 | 270 (rozkład) |
temperatura wrzenia, °C | 228 (rozkład) | –––––– |
rozpuszczalność w wodzie, g/100 g; 25°C | ok. 0,17 | ok. 58,5 |
Wartość 𝐾a dla kwasu sorbowego wynosi 1,7 ∙10−5.
Na podstawie: Z. E. Sikorski (red.), Chemia żywności, Warszawa 2007
oraz W. Grajek (red.), Przeciwutleniacze w żywności, Warszawa 2007.
Wybierz i zaznacz nazwę odczynnika, który wprowadzony w postaci roztworu pozwoli odróżnić wodny roztwór kwasu sorbowego i wodny roztwór sorbinianu potasu o jednakowych stężeniach. Odpowiedź uzasadnij.
… brom … fenoloftaleina
Uzasadnienie: …
Uwaga redakcyjna. Przyjmij, że w warunkach doświadczenia roztwór soli ma pH wystarczające do pojawienia się barwy fenoloftaleiny.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Obie substancje mają te same wiązania C=C, ale ich roztwory różnią się odczynem.
Podpowiedź 2
Hydroliza sorbinianu daje OH⁻. Zastanów się, czy pH soli wejdzie w zakres zmiany barwy wskaźnika.
Podpowiedź 3
Wybierz fenoloftaleinę zgodnie z kluczem. Roztwór kwasu pozostaje bezbarwny, a dostatecznie zasadowy roztwór sorbinianu różowieje.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Przykładowe uzasadnienia:
• W roztworze sorbinianu fenoloftaleina zabarwi się na różowo (malinowo) – jego odczyn
jest zasadowy, (a w roztworze kwasu nie będzie zmiany barwy powstałej mieszaniny bo
roztwór ma odczyn kwasowy).
• Wodny roztwór sorbinianu potasu ma odczyn zasadowy, a kwasu sorbowego – nie (tylko
w roztworze sorbinianu fenoloftaleina się zabarwi).
• Brom odbarwi się w obu roztworach, ponieważ kwas sorbowy i sorbinian potasu są
związkami nienasyconymi.
Uwaga: Uzasadnienie powinno odnosić się do różnicy we właściwościach albo do
podobieństwa w budowie cząsteczek.
Uwaga redakcyjna. Różowa barwa pojawia się przy dostatecznie wysokim pH. Bardzo rozcieńczony roztwór sorbinianu może pozostać bezbarwny mimo odczynu zasadowego.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawny wybór odczynnika i poprawne uzasadnienie wyboru.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Roztwór kwasu sorbowego jest kwaśny. Jon sorbinianowy reaguje z wodą i tworzy OH⁻, dlatego roztwór soli ma odczyn zasadowy. Fenoloftaleina, wskazana w kluczu, jest bezbarwna w kwasie i różowa w roztworze soli pod warunkiem, że pH wchodzi w zakres jej zmiany barwy. Bardzo rozcieńczony roztwór soli może pozostać bezbarwny mimo pH powyżej 7.
Brom nie odróżnia próbek, ponieważ kwas i jego anion mają wiązania C=C. Do rozróżnienia za pomocą fenoloftaleiny potrzebne jest stężenie, które zapewni dostatecznie wysokie pH soli.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Przykładowe uzasadnienia:
• W roztworze sorbinianu fenoloftaleina zabarwi się na różowo (malinowo) – jego odczyn
jest zasadowy, (a w roztworze kwasu nie będzie zmiany barwy powstałej mieszaniny bo
roztwór ma odczyn kwasowy).
• Wodny roztwór sorbinianu potasu ma odczyn zasadowy, a kwasu sorbowego – nie (tylko
w roztworze sorbinianu fenoloftaleina się zabarwi).
• Brom odbarwi się w obu roztworach, ponieważ kwas sorbowy i sorbinian potasu są
związkami nienasyconymi.
Uwaga: Uzasadnienie powinno odnosić się do różnicy we właściwościach albo do
podobieństwa w budowie cząsteczek.