Źródło
Informacja do zadań 24–25.
z atomami węgla o różnej rzędowości wskazuje, że najłatwiej ulega podstawieniu atom
wodoru związany z atomem węgla o najwyższej rzędowości. Ilości poszczególnych
produktów zależą od liczby atomów wodoru o określonej rzędowości oraz od ich
reaktywności i są zwykle podawane w przeliczeniu na jeden atom wodoru jako
tzw. współczynnik reaktywności. | Względna ilość produktu reakcji substytucji jest iloczynem | |
|---|---|---|
liczby atomów wodoru o określonej rzędowości i ich współczynnika reaktywności. | ||
tzw. współczynnik reaktywności. Względna ilość produktu reakcji substytucji jest iloczynem
Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.
W wyniku reakcji monochlorowania na świetle jednego z alkanów o wzorze sumarycznym | ||||
|---|---|---|---|---|
C4H10 otrzymano dwie izomeryczne monochloropochodne: 64 % izomeru A | i 36 % | |||
izomeru B | ||||
Na podstawie obliczeń ustal, który alkan poddano reakcji monochlorowania | ||
|---|---|---|
na świetle, a następnie napisz jego nazwę systematyczną. | ||
Obliczenia:
Nazwa systematyczna alkanu: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Istnieją dwa izomery C4H10. Policz wodory przy atomach C różnej rzędowości.
Podpowiedź 2
Dla 2-metylopropanu porównaj 9·1 z 1·5. Każdą wagę podziel przez ich sumę.
Podpowiedź 3
Otrzymasz około 64% i 36%, więc podaj nazwę 2-metylopropan. Dołącz rachunek udziałów produktów.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Istnieją dwa węglowodory o wzorze C4H10:
1. n-butan:
2. 2-metylopropan: ![]()
W reakcji monochlorowania na świetle każdego z nich mogą powstać 2 izomeryczne
monochloropochodne, więc można wykonać obliczenia tylko dla jednego z izomerów C4H10
i na tej podstawie potwierdzić lub odrzucić tezę o chlorowaniu danego izomeru. Można
również wykonać obliczenia dla obu izomerów węglowodoru o wzorze C4H10 i wyciągnąć
wniosek.
Sposób 1.
Monochlorowanie n-butanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
1-chlorobutan | 6 × 1,0 = 6,0 |
2-chlorobutan | 4 × 3,8 = 15,2 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
21,2 – 100 %
6,0 – x
x = 28,3 % 1-chlorobutanu oraz 71,7 % 2-chlorobutanu.
Żadna z otrzymanych izomerycznych monochloropochodnych n-butanu nie spełnia warunku
zadania – chlorowaniu został poddany 2-metylopropan.
Nazwa systematyczna alkanu: 2-metylopropan ALBO metylopropan
Sposób 2.
Monochlorowanie 2-metylopropanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
2-chloro-2-metylopropan | 1 × 5,0 = 5,0 |
1-chloro-2-metylopropan | 9 × 1,0 = 9,0 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
14,0 – 100 %
5,0 – x
x = 35,7 % ≈ 36 % 2-chloro-2-metylopropanu oraz 64 % 1-chloro-2-metylopropanu
2-chloro-2-metylopropan spełnia warunek zadania – chlorowaniu został poddany
2-metylopropan.
Nazwa systematyczna alkanu: 2-metylopropan ALBO metylopropan
Sposób 3.
1. Monochlorowanie n-butanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
1-chlorobutan | 6 × 1,0 = 6,0 |
2-chlorobutan | 4 × 3,8 = 15,2 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
21,2 – 100 %
6,0 – x … x = 28,3 % 1-chlorobutanu oraz 71,7 % 2-chlorobutanu.
2. Monochlorowanie 2-metylopropanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
2-chloro-2-metylopropan | 1 × 5,0 = 5,0 |
1-chloro-2-metylopropan | 9 × 1,0 = 9,0 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
14,0 – 100 %
5,0 – x x = 35,7 % ≈ 36 % 2-chloro-2-metylopropanu oraz 64 % 1-chloro-2-
metylopropanu
Nazwa systematyczna węglowodoru: 2-metylopropan ALBO metylopropan
Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.
Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej
poprawnej metody i poprawnych obliczeń.
Zasady oceniania
2 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do ustalenia organicznego substratu
reakcji monochlorowania – sprawdzenie procentowej zawartości izomerów dla
węglowodorów o wzorze C4H10, poprawne wykonanie obliczeń, ustalenie wzoru
węglowodoru poddanego monochlorowaniu oraz napisanie jego nazwy
systematycznej.
1 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do ustalenia organicznego substratu
reakcji monochlorowania, ale:
• popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku.
LUB
• brak nazwy węglowodoru.
0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Dla 2-metylopropanu jest dziewięć wodorów pierwszorzędowych i jeden trzeciorzędowy. Wagi produktów chlorowania wynoszą więc 9·1 = 9 oraz 1·5 = 5. Ich udziały to 9/14 ≈ 64,3% i 5/14 ≈ 35,7%, zgodne z podanymi 64% i 36%.
Chlorowaniu poddano 2-metylopropan. Kontrola dla butanu daje 6·1 oraz 4·3,8, a więc około 28,3% i 71,7%, co nie pasuje do danych. Sama większa reaktywność wodoru nie wystarcza: trzeba uwzględnić także liczbę takich atomów.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Istnieją dwa węglowodory o wzorze C4H10:
1. n-butan:
2. 2-metylopropan: ![]()
W reakcji monochlorowania na świetle każdego z nich mogą powstać 2 izomeryczne
monochloropochodne, więc można wykonać obliczenia tylko dla jednego z izomerów C4H10
i na tej podstawie potwierdzić lub odrzucić tezę o chlorowaniu danego izomeru. Można
również wykonać obliczenia dla obu izomerów węglowodoru o wzorze C4H10 i wyciągnąć
wniosek.
Sposób 1.
Monochlorowanie n-butanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
1-chlorobutan | 6 × 1,0 = 6,0 |
2-chlorobutan | 4 × 3,8 = 15,2 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
21,2 – 100 %
6,0 – x
x = 28,3 % 1-chlorobutanu oraz 71,7 % 2-chlorobutanu.
Żadna z otrzymanych izomerycznych monochloropochodnych n-butanu nie spełnia warunku
zadania – chlorowaniu został poddany 2-metylopropan.
Nazwa systematyczna alkanu: 2-metylopropan ALBO metylopropan
Sposób 2.
Monochlorowanie 2-metylopropanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
2-chloro-2-metylopropan | 1 × 5,0 = 5,0 |
1-chloro-2-metylopropan | 9 × 1,0 = 9,0 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
14,0 – 100 %
5,0 – x
x = 35,7 % ≈ 36 % 2-chloro-2-metylopropanu oraz 64 % 1-chloro-2-metylopropanu
2-chloro-2-metylopropan spełnia warunek zadania – chlorowaniu został poddany
2-metylopropan.
Nazwa systematyczna alkanu: 2-metylopropan ALBO metylopropan
Sposób 3.
1. Monochlorowanie n-butanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
1-chlorobutan | 6 × 1,0 = 6,0 |
2-chlorobutan | 4 × 3,8 = 15,2 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
21,2 – 100 %
6,0 – x … x = 28,3 % 1-chlorobutanu oraz 71,7 % 2-chlorobutanu.
2. Monochlorowanie 2-metylopropanu prowadzi do otrzymania:
Nazwa monochloropochodnej | Względna ilość produktu (liczba atomów × współczynnik reaktywności) |
|---|---|
2-chloro-2-metylopropan | 1 × 5,0 = 5,0 |
1-chloro-2-metylopropan | 9 × 1,0 = 9,0 |
Ilość monochloropochodnych w procentach:
14,0 – 100 %
5,0 – x x = 35,7 % ≈ 36 % 2-chloro-2-metylopropanu oraz 64 % 1-chloro-2-
metylopropanu
Nazwa systematyczna węglowodoru: 2-metylopropan ALBO metylopropan
Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.
Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej
poprawnej metody i poprawnych obliczeń.