Źródło
Informacja do zadania 29.
Fosfiny to fosforowe analogi amin zawierające w swoich cząsteczkach trójwartościowy atom
fosforu. Fosforowym analogiem aniliny (fenyloaminy) jest fenylofosfina. Wzory uproszczone
obu związków oraz wartości ich temperatury wrzenia zestawiono w poniższej tabeli:
Wzór | Temperatura wrzenia, ºC | |
|---|---|---|
fenyloamina | ![]() | 184 |
fenylofosfina | ![]() | 160 |
Na podstawie: T. Mizerski, Tablice chemiczne, Adamantan 1997.
Rozstrzygnij, który związek – fenyloamina czy fenylofosfina – jest substancją mniej lotną. Wyjaśnij, dlaczego fenyloamina i fenylofosfina różnią się wartościami temperatury wrzenia. Odnieś się do budowy cząsteczek obu związków.
Rozstrzygnięcie: …
Wyjaśnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj temperatury wrzenia z łatwością parowania.
Podpowiedź 2
Zwróć uwagę na polarność N–H i P–H oraz wiązania wodorowe.
Podpowiedź 3
Wskaż fenyloaminę jako mniej lotną dzięki silniejszym oddziaływaniom międzycząsteczkowym.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Rozstrzygnięcie: fenyloamina
Wyjaśnienie, np.:
Mała polarność (albo brak polarności) wiązania P–H w cząsteczkach fenylofosfina
w przeciwieństwie do fenyloaminy – wiązania N–H cechują się dużo większą polarnością
ALBO
Fenylofosfina nie tworzy silnych wiązań wodorowych, a fenyloamina tworzy silne wiązania
wodorowe.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie oraz poprawne wyjaśnienie odnoszące się do budowy
cząsteczek obu związków.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Mniejsza lotność wiąże się z wyższą temperaturą wrzenia, więc mniej lotna jest fenyloamina, wrząca przy 184 °C. Jej polarne wiązania N–H umożliwiają silniejsze międzycząsteczkowe wiązania wodorowe.
Wiązania P–H w fenylofosfinie są znacznie słabiej spolaryzowane, a analogiczne silne oddziaływania nie powstają. Dlatego mimo większej masy atomu fosforu jej temperatura wrzenia jest niższa, 160 °C. Wyjaśnienie dotyczy oddziaływań między cząsteczkami.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Rozstrzygnięcie: fenyloamina
Wyjaśnienie, np.:
Mała polarność (albo brak polarności) wiązania P–H w cząsteczkach fenylofosfina
w przeciwieństwie do fenyloaminy – wiązania N–H cechują się dużo większą polarnością
ALBO
Fenylofosfina nie tworzy silnych wiązań wodorowych, a fenyloamina tworzy silne wiązania
wodorowe.

