Źródło
Informacja do zadań 23–25.
W cząsteczce benzenu wszystkie atomy węgla są równocenne, natomiast w cząsteczkach
pochodnych benzenu, w których jeden atom wodoru został zastąpiony innym podstawnikiem,
następuje zróżnicowanie właściwości chemicznych atomów węgla tworzących pierścień. To
zróżnicowanie uwidacznia się m.in. w przebiegu reakcji nitrowania. W poniższej tabeli
przedstawiono, z jaką wydajnością powstają izomeryczne produkty nitrowania dwóch
monopochodnych benzenu: nitrobenzenu i fenolu.
Wzór monopochodnej benzenu | Produkt podstawienia w pozycję | ||
|---|---|---|---|
2- | 3- | 4- | |
![]() | 7% | 91% | 2% |
![]() | 50% | 0% | 50% |
Rodzaj podstawnika już przyłączonego do pierścienia wpływa także na reaktywność tego
pierścienia. Poniższe zestawienie ilustruje wpływ podstawnika na względną szybkość reakcji
nitrowania.
Wzór substratu reakcji nitrowania | ![]() | ![]() | ![]() | ![]() |
|---|---|---|---|---|
Względna szybkość reakcji | 103 | 1 | 3·10−2 | 6·10−8 |
Na podstawie: J. McMurry, Chemia organiczna, Warszawa 2000.
Napisz równanie reakcji nitrowania mononitrobenzenu prowadzącej do powstania głównego produktu organicznego oraz określ mechanizm (elektrofilowy, nukleofilowy, rodnikowy) tej reakcji. Zastosuj wzory półstrukturalne (grupowe) lub uproszczone związków organicznych.
Równanie reakcji:
Mechanizm: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź kierujący wpływ grupy nitrowej.
Podpowiedź 2
Nowa grupa trafia głównie w pozycję meta względem istniejącej.
Podpowiedź 3
Narysuj powstawanie 1,3-dinitrobenzenu z wodą jako produktem ubocznym; mechanizm elektrofilowy.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Uwaga: Równanie reakcji mononitrobenzenu z kwasem azotowym(V) w stosunku molowym
1 : 2 prowadzącej do otrzymania 1,3,5-trinitrobenzenu należy uznać za poprawne.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne napisanie równania reakcji i poprawne określenie mechanizmu.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Grupa nitrowa dezaktywuje pierścień i kieruje kolejne podstawienie głównie w pozycję meta. Głównym produktem dalszego nitrowania nitrobenzenu jest więc 1,3-dinitrobenzen.
Reakcja z HNO3 w obecności H2SO4 jest substytucją elektrofilową, a produktem ubocznym jest woda. Wzory przedstawiamy graficznie, zaznaczając wzajemne położenie obu grup. Sam poprawny wzór sumaryczny nie wskazywałby izomeru wymaganego poleceniem.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Uwaga: Równanie reakcji mononitrobenzenu z kwasem azotowym(V) w stosunku molowym
1 : 2 prowadzącej do otrzymania 1,3,5-trinitrobenzenu należy uznać za poprawne.





