Źródło
Informacja do zadań 28–29.
W poniższej tabeli przedstawiono wartości temperatury wrzenia (pod ciśnieniem 1013 hPa)
sześciu alkanów i ich halogenków alkilowych. W cząsteczkach halogenków halogen
połączony jest ze skrajnym atomem węgla.
| Nazwa alkanu | T wrzenia [°C] | Chlorek alkilu | T wrzenia [°C] | Bromek alkilu | T wrzenia [°C] | Jodek alkilu | T wrzenia [°C] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| metan | −161,5 | CH₃Cl | −24,0 | CH₃Br | 3,5 | CH₃I | 42,5 |
| etan | −88,6 | C₂H₅Cl | 12,3 | C₂H₅Br | 38,5 | C₂H₅I | 72,5 |
| propan | −42,1 | C₃H₇Cl | 46,5 | C₃H₇Br | X | C₃H₇I | 102,6 |
| n-butan | 0,5 | C₄H₉Cl | 78,6 | C₄H₉Br | 101,6 | C₄H₉I | 130,6 |
| n-pentan | 36,0 | C₅H₁₁Cl | 107,8 | C₅H₁₁Br | 129,8 | C₅H₁₁I | 155,0 |
| n-heksan | 68,7 | C₆H₁₃Cl | 135,0 | C₆H₁₃Br | 155,3 | C₆H₁₃I | 181,0 |
Oryginalna tabela CKE

Na podstawie: D.R. Lide, Handbook of Chemistry and Physics, Edition 1999-2000.
Uwaga redakcyjna. Wzór 1-chloropentanu to C₅H₁₁Cl. Przypisana mu temperatura wrzenia wynosi 107,8°C.
Uzupełnij poniższe zdanie. Wybierz i zaznacz jedno określenie spośród podanych w każdym nawiasie. Przeanalizuj dane zawarte w tabeli i uzasadnij swoją odpowiedź.
Pod ciśnieniem 1013 hPa 1-bromopropan ma temperaturę wrzenia (wyższą / niższą) niż
1-chloropropan, a (wyższą / niższą) – niż 1-jodopropan.
Uzasadnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj dane dla tych samych grup propylowych i kolejnych halogenów. Rozpatruj oddziaływania między cząsteczkami.
Podpowiedź 2
Większy, łatwiej polaryzowalny halogen zwiększa siły dyspersyjne. Podczas wrzenia nie zrywa się wiązań C–X.
Podpowiedź 3
Wybierz wyższą względem chloropropanu i niższą względem jodopropanu. Uzasadnij silniejszymi oddziaływaniami wraz ze wzrostem rozmiaru halogenu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

atomowej halogenu.
• Temperatura wrzenia określonego halogenku alkilowego rośnie ze wzrostem masy
cząsteczkowej halogenku.
• Wzrost promienia atomu w szeregu Cl < Br < I powoduje, że oddziaływania
międzycząsteczkowe są coraz silniejsze.
Zasady oceniania
1 p. – za poprawne wskazanie określeń w każdym nawiasie i poprawne uzasadnienie.
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Przy tym samym szkielecie propylowym temperatura wrzenia rośnie w szeregu chloropochodna, bromopochodna, jodopochodna. Wzrost rozmiarów i polaryzowalności halogenu wzmacnia oddziaływania dyspersyjne między cząsteczkami. Do ich rozdzielenia potrzeba więcej energii, więc wrzenie zachodzi w wyższej temperaturze.
1-bromopropan wrze zatem wyżej niż 1-chloropropan, ale niżej niż 1-jodopropan. Nie wyjaśniamy tej zależności rozrywaniem wiązania C–halogen podczas wrzenia: zmiana stanu skupienia rozdziela cząsteczki, nie przeprowadza ich rozkładu. Masa cząsteczkowa jest tu użytecznym wskaźnikiem trendu, a przyczyną są oddziaływania międzycząsteczkowe.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem

atomowej halogenu.
• Temperatura wrzenia określonego halogenku alkilowego rośnie ze wzrostem masy
cząsteczkowej halogenku.
• Wzrost promienia atomu w szeregu Cl < Br < I powoduje, że oddziaływania
międzycząsteczkowe są coraz silniejsze.