Zadanie 21 — czerwiec 2016 — Formuła 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–22.

Kwas ortofosforowy(V) jest kwasem trójprotonowym o średniej mocy. Kwas ten tworzy sole:

diwodoroortofosforany(V), np. Ca(H2PO4)2, wodoroortofosforany(V), np. Na2HPO4

i ortofosforany(V), np. Na3PO4. Diwodoroortofosforany(V) są dobrze rozpuszczalne

w wodzie. Spośród wodoroortofosforanów(V) i ortofosforanów(V) rozpuszczalne są tylko

fosforany litowców z wyjątkiem odpowiednich soli litu.

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.

Fosforany w roztworach wodnych ulegają hydrolizie anionowej, która polega na dysocjacji

zasadowej anionów: PO43−, HPO42− i H2PO4−. Poniżej przedstawiono równania dysocjacji

kwasowej i dysocjacji zasadowej jonów H2PO4− i HPO42− oraz odpowiadające im stałe

dysocjacji kwasowej (Ka) i stałe dysocjacji zasadowej (Kb).

Równanie dysocjacji

kwasowej

Ka

Równanie dysocjacji

zasadowej

Kb

H2PO4− ⇌ HPO42− + H +

6,3 · 10−8

H2PO4− + H2O ⇌ H3PO4 + OH −

1,6 · 10−12

HPO42− ⇌ PO43− + H +

5,0 · 10−13

HPO42− + H2O ⇌ H2PO4− + OH −

1,6 · 10−7

Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004

oraz A. Hulanicki, Reakcje kwasów i zasad w chemii analitycznej, Warszawa 2012.

Trzej uczniowie mieli za zadanie określić odczyn wodnych roztworów: K3PO4, K2HPO4

i KH2PO4,. Poniżej przedstawiono odpowiedzi uczniów.

Uczeń I: Roztwory wszystkich wymienionych soli mają odczyn zasadowy, ponieważ te

sole ulegają hydrolizie anionowej.

Uczeń II: Najbardziej zasadowy jest roztwór K3PO4, mniej zasadowy – roztwór

KH2PO4. Roztwór K2HPO4 ma odczyn słabo kwasowy.

Uczeń III: Najbardziej zasadowy jest roztwór K3PO4, mniej zasadowy – roztwór

K2HPO4. Roztwór KH2PO4 ma odczyn słabo kwasowy.

Napisz, który uczeń poprawnie określił odczyn wodnych roztworów K3PO4, K2HPO4

i KH2PO4, oraz – na podstawie podanych informacji – uzasadnij jego odpowiedź (odnieś się do roztworów trzech soli).

Poprawnie określił odczyn roztworów uczeń …

Uzasadnienie:

Roztwór K3PO4 …

Roztwór K2HPO4 …

Roztwór KH2PO4 …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Oceń każdy anion osobno. Dla amfiprotycznych porównaj Kₐ i Kᵦ, nie tylko obecność hydrolizy.

Podpowiedź 2

HPO42− ma dominujące właściwości zasadowe, a H2PO4− kwasowe. PO43− w tym modelu tylko przyjmuje proton.

Podpowiedź 3

Wybierz ucznia III i uzasadnij wszystkie trzy roztwory, podając dla dwóch ostatnich przewagę odpowiedniej stałej.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Poprawnie określił odczyn roztworów uczeń III

Uzasadnienie:

Roztwór K3PO4

• W roztworze tym jony PO 4 3− ulegają hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −ze

znaczną wydajnością, a nie ulegają dysocjacji z odszczepieniem jonów H +.

• Możliwe są również dwa dalsze etapy hydrolizy, stąd zasadowy odczyn roztworu.

Roztwór K2HPO4

• Zawiera jony HPO 4 2−, które ulegają procesowi dysocjacji z odszczepieniem jonów H +

oraz hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −, a w większym stopniu zachodzi proces

hydrolizy niż proces dysocjacji.

• Stała dysocjacji jonu HPO 4 2− jest o wiele niższa od stałej hydrolizy.

• Jony HPO 4 2− ulegają dwuetapowej hydrolizie i nieznacznej dysocjacji i dlatego

odczyn roztworu jest mniej zasadowy.

Roztwór KH2PO4

• Zawiera jony H2PO 4 −, które ulegają procesowi dysocjacji z odszczepieniem jonów H +

oraz hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −, a w większym stopniu zachodzi proces

dysocjacji niż proces hydrolizy.

• Stała dysocjacji jonu H2PO 4 − jest o wiele wyższa od stałej hydrolizy.

• Jony H2PO 4 − ulegają jednoetapowej hydrolizie i dwuetapowej dysocjacji i dlatego

odczyn roztworu jest słabo kwasowy.

Zasady oceniania

Zasady oceniania 21 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 13.
Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Poprawna jest odpowiedź ucznia III. PO43− przyjmuje proton od wody, tworząc OH−, i nie ma własnego protonu do oddania, dlatego K3PO4 daje odczyn zasadowy.

HPO42− może działać w obie strony, lecz Kᵦ = 1,6 · 10−7 jest znacznie większe od Kₐ = 5,0 · 10−13, więc przeważa zasadowość. Dla H2PO4− odwrotnie: Kₐ = 6,3 · 10−8 przewyższa Kᵦ = 1,6 · 10−12, więc KH2PO4 jest słabo kwasowy. Sama możliwość hydrolizy anionu nie wystarcza do uznania roztworu za zasadowy; trzeba porównać konkurencyjne procesy.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Poprawnie określił odczyn roztworów uczeń III

Uzasadnienie:

Roztwór K3PO4

• W roztworze tym jony PO 4 3− ulegają hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −ze

znaczną wydajnością, a nie ulegają dysocjacji z odszczepieniem jonów H +.

• Możliwe są również dwa dalsze etapy hydrolizy, stąd zasadowy odczyn roztworu.

Roztwór K2HPO4

• Zawiera jony HPO 4 2−, które ulegają procesowi dysocjacji z odszczepieniem jonów H +

oraz hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −, a w większym stopniu zachodzi proces

hydrolizy niż proces dysocjacji.

• Stała dysocjacji jonu HPO 4 2− jest o wiele niższa od stałej hydrolizy.

• Jony HPO 4 2− ulegają dwuetapowej hydrolizie i nieznacznej dysocjacji i dlatego

odczyn roztworu jest mniej zasadowy.

Roztwór KH2PO4

• Zawiera jony H2PO 4 −, które ulegają procesowi dysocjacji z odszczepieniem jonów H +

oraz hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −, a w większym stopniu zachodzi proces

dysocjacji niż proces hydrolizy.

• Stała dysocjacji jonu H2PO 4 − jest o wiele wyższa od stałej hydrolizy.

• Jony H2PO 4 − ulegają jednoetapowej hydrolizie i dwuetapowej dysocjacji i dlatego

odczyn roztworu jest słabo kwasowy.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2016_06_dodatkowy_21

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania