Poniżej przedstawiono wzory stereochemiczne Fischera trzech związków organicznych. Dwa
z nich nie są optycznie czynne – ich cząsteczki nie są chiralne.

Spośród podanych wzorów związków chemicznych wybierz wzory tych, które nie są optycznie czynne. Wpisz do poniższej tabeli numery, którymi oznaczono te związki, i w każdym przypadku uzasadnij swój wybór.
Numer związku | Uzasadnienie wyboru |
|---|---|
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Najpierw sprawdź cztery różne podstawniki przy możliwych centrach. Potem szukaj wewnętrznej płaszczyzny symetrii całej cząsteczki.
Podpowiedź 2
I nie ma centrum stereogenicznego. II jest mezo mimo obecności centrów, bo ma płaszczyznę symetrii.
Podpowiedź 3
Wpisz I i II z tymi dwoma różnymi uzasadnieniami. Nie pisz tylko „oba są symetryczne” ani nie nazywaj pojedynczej formy mezo racematem.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Numer związku | Uzasadnienie wyboru |
|---|---|
I | Brak centrum stereogenicznego. lub Brak centrum chiralności. lub Brak asymetrycznego atomu węgla. |
II | Cząsteczka tego związku ma płaszczyznę symetrii. lub Każdy z asymetrycznych atomów węgla w tej cząsteczce skręca płaszczyznę polaryzacji światła o taki sam kąt, ale w przeciwnym kierunku. lub Związek ten to odmiana mezo – w cząsteczce występują dwa takie same centra stereogeniczne o przeciwnej konfiguracji. |
Uwaga: Za napisanie poprawnych numerów związków bez uzasadnienia wyboru zdający nie
otrzymuje punktów.
Za odpowiedzi:
• Cząsteczka nie jest chiralna.
• Cząsteczka ma element symetrii.
• Cząsteczka jest symetryczna.
• Cząsteczka ma oś symetrii.
nie przyznaje się punktu.
Uwaga redakcyjna. Kąt skręcenia płaszczyzny polaryzacji mierzy się dla próbki. Pojedynczym centrom stereogenicznym nie przypisuje się niezależnych kątów skręcenia. Forma mezo w tym zadaniu jest achiralna dzięki wewnętrznej płaszczyźnie symetrii.
Zasady oceniania
2 p. – za poprawne uzupełnienie dwóch wierszy tabeli (poprawne podanie numeru i poprawne
uzasadnienie wyboru).
1 p. – za poprawne uzupełnienie jednego wiersza tabeli (poprawne podanie numeru
i poprawne uzasadnienie wyboru).
0 p. – za odpowiedź niepełną lub błędną albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Związek I nie ma centrum stereogenicznego: potencjalne atomy węgla nie są połączone z czterema różnymi podstawnikami. Związek II ma centra stereogeniczne, ale jest formą mezo dzięki wewnętrznej płaszczyźnie symetrii i stanowi całość achiralną. Oba nie są optycznie czynne jako takie związki.
Wybieramy I i II, z odrębnym uzasadnieniem każdego przypadku. Sama liczba centrów nie rozstrzyga chiralności całej cząsteczki, a ogólne słowo „symetryczny” jest niewystarczające: trzeba wskazać właściwy element symetrii. Nie mylimy formy mezo z racematem, który jest mieszaniną enancjomerów.
Uwaga redakcyjna. Czynność optyczna jest własnością próbki. Achiralność formy mezo wynika z symetrii całej cząsteczki, a nie z przypisania osobnym centrom niezależnych, mierzalnych kątów skręcania.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Numer związku | Uzasadnienie wyboru |
|---|---|
I | Brak centrum stereogenicznego. lub Brak centrum chiralności. lub Brak asymetrycznego atomu węgla. |
II | Cząsteczka tego związku ma płaszczyznę symetrii. lub Każdy z asymetrycznych atomów węgla w tej cząsteczce skręca płaszczyznę polaryzacji światła o taki sam kąt, ale w przeciwnym kierunku. lub Związek ten to odmiana mezo – w cząsteczce występują dwa takie same centra stereogeniczne o przeciwnej konfiguracji. |
Uwaga: Za napisanie poprawnych numerów związków bez uzasadnienia wyboru zdający nie
otrzymuje punktów.
Za odpowiedzi:
• Cząsteczka nie jest chiralna.
• Cząsteczka ma element symetrii.
• Cząsteczka jest symetryczna.
• Cząsteczka ma oś symetrii.
nie przyznaje się punktu.