Zadanie 23 — grudzień 2014 — Formuła 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy

Toluen (metylobenzen) reaguje z chlorem. W zależności od warunków przeprowadzania

procesu powstają różne chloropochodne toluenu.

Poniżej przedstawiono wzory dwóch monochloropochodnych metylobenzenu.

Zadanie 23 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 12.

a) Napisz, w jakich warunkach zachodzi reakcja toluenu z chlorem, w wyniku której powstaje monochloropochodna oznaczona numerem I, a w jakich – reakcja, w wyniku której powstaje monochloropochodna oznaczona numerem II.

b) Przeczytaj poniższy tekst i uzupełnij zdania: wpisz w odpowiedniej formie określenia wybrane spośród podanych, tak aby powstały zdania prawdziwe.

addycja eliminacja substytucja alkany alkeny benzen

Chlorowanie toluenu prowadzące do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym

numerem I jest reakcją … , a w reakcji tej toluen zachowuje

się w sposób typowy dla … W reakcji prowadzącej do

powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym numerem II toluen zachowuje się

w sposób typowy dla …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Sprawdź, czy chlor zastąpił wodór w łańcuchu bocznym, czy w pierścieniu.

Podpowiedź 2

Chlorowanie łańcucha bocznego zachodzi pod wpływem światła. Chlorowanie pierścienia wymaga katalizatora, np. FeCl3.

Podpowiedź 3

Przypisz światło do I, a FeCl3 do II. W tekście wybierz kolejno: substytucji, alkanów, benzenu.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Część a)

Monochloropochodna oznaczona numerem I powstaje w reakcji toluenu z chlorem

zachodzącej pod wpływem światła, a monochloropochodna oznaczona numerem II powstaje

w reakcji toluenu z chlorem zachodzącej w obecności katalizatora (np. FeCl3 lub kwasu

Lewisa lub AlCl3).

Część b)

Chlorowanie toluenu prowadzące do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym

numerem I jest reakcją substytucji, a w reakcji tej toluen zachowuje się w sposób typowy dla

alkanów. W reakcji prowadzącej do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym

numerem II toluen zachowuje się w sposób typowy dla benzenu.

Zasady oceniania

Część a)

1 pkt – poprawne określenie warunków obu reakcji

0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi

Część b)

1 pkt – poprawne uzupełnienie obu zdań

0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna, lub brak odpowiedzi

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Toluen zawiera pierścień aromatyczny oraz alkanowy fragment boczny, dlatego miejsce chlorowania zależy od warunków. Światło inicjuje mechanizm rodnikowy i sprzyja zastąpieniu wodoru w grupie metylowej: tak powstaje produkt I. W obecności katalizatora będącego kwasem Lewisa, np.

FeCl3, chlorowanie zachodzi w pierścieniu aromatycznym i prowadzi do produktu II. Obie przemiany należą do substytucji, ale w pierwszej toluen zachowuje się typowo dla alkanów, a w drugiej dla benzenu. W odpowiedzi należy powiązać konkretne warunki z konkretnym miejscem podstawienia.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Część a)

Monochloropochodna oznaczona numerem I powstaje w reakcji toluenu z chlorem

zachodzącej pod wpływem światła, a monochloropochodna oznaczona numerem II powstaje

w reakcji toluenu z chlorem zachodzącej w obecności katalizatora (np. FeCl3 lub kwasu

Lewisa lub AlCl3).

Część b)

Chlorowanie toluenu prowadzące do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym

numerem I jest reakcją substytucji, a w reakcji tej toluen zachowuje się w sposób typowy dla

alkanów. W reakcji prowadzącej do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym

numerem II toluen zachowuje się w sposób typowy dla benzenu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2014_12_probny_23

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania