Zadanie 24 — czerwiec 2023 — Formuła 2015

Formuła 2015rozszerzony2 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 24–25.

Informacja do zadań 24–25. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

z atomami węgla o różnej rzędowości wskazuje, że najłatwiej ulega podstawieniu atom

wodoru związany z atomem węgla o najwyższej rzędowości. Ilości poszczególnych

produktów zależą od liczby atomów wodoru o określonej rzędowości oraz od ich

reaktywności i są zwykle podawane w przeliczeniu na jeden atom wodoru jako

tzw. współczynnik reaktywności.

Względna ilość produktu reakcji substytucji jest iloczynem

liczby atomów wodoru o określonej rzędowości i ich współczynnika reaktywności.

 

tzw. współczynnik reaktywności. Względna ilość produktu reakcji substytucji jest iloczynem

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.

Zadanie 24 — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 1996.

W wyniku reakcji monochlorowania na świetle jednego z alkanów o wzorze sumarycznym

 

C4H10 otrzymano dwie izomeryczne monochloropochodne: 64 % izomeru A

i 36 %

 

izomeru B

 

Na podstawie obliczeń ustal, który alkan poddano reakcji monochlorowania

 

na świetle, a następnie napisz jego nazwę systematyczną.

 

Obliczenia:

Nazwa systematyczna alkanu: …

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Istnieją dwa izomery C4H10. Policz wodory przy atomach C różnej rzędowości.

Podpowiedź 2

Dla 2-metylopropanu porównaj 9·1 z 1·5. Każdą wagę podziel przez ich sumę.

Podpowiedź 3

Otrzymasz około 64% i 36%, więc podaj nazwę 2-metylopropan. Dołącz rachunek udziałów produktów.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

Istnieją dwa węglowodory o wzorze C4H10:

1. n-butan: Wzór półstrukturalny: CH3CH2CH2CH3 2. 2-metylopropan: Wzór półstrukturalny: CH3CH(CH3)CH3

W reakcji monochlorowania na świetle każdego z nich mogą powstać 2 izomeryczne

monochloropochodne, więc można wykonać obliczenia tylko dla jednego z izomerów C4H10

i na tej podstawie potwierdzić lub odrzucić tezę o chlorowaniu danego izomeru. Można

również wykonać obliczenia dla obu izomerów węglowodoru o wzorze C4H10 i wyciągnąć

wniosek.

Sposób 1.

Monochlorowanie n-butanu prowadzi do otrzymania:

Nazwa

monochloropochodnej

Względna ilość produktu

(liczba atomów × współczynnik reaktywności)

1-chlorobutan

6 × 1,0 = 6,0

2-chlorobutan

4 × 3,8 = 15,2

Ilość monochloropochodnych w procentach:

21,2 – 100 %

6,0 – x

x = 28,3 % 1-chlorobutanu oraz 71,7 % 2-chlorobutanu.

Żadna z otrzymanych izomerycznych monochloropochodnych n-butanu nie spełnia warunku

zadania – chlorowaniu został poddany 2-metylopropan.

Nazwa systematyczna alkanu: 2-metylopropan ALBO metylopropan

Sposób 2.

Monochlorowanie 2-metylopropanu prowadzi do otrzymania:

Nazwa

monochloropochodnej

Względna ilość produktu

(liczba atomów × współczynnik reaktywności)

2-chloro-2-metylopropan

1 × 5,0 = 5,0

1-chloro-2-metylopropan

9 × 1,0 = 9,0

Ilość monochloropochodnych w procentach:

14,0 – 100 %

5,0 – x

x = 35,7 % ≈ 36 % 2-chloro-2-metylopropanu oraz 64 % 1-chloro-2-metylopropanu

2-chloro-2-metylopropan spełnia warunek zadania – chlorowaniu został poddany

2-metylopropan.

Nazwa systematyczna alkanu: 2-metylopropan ALBO metylopropan

Sposób 3.

1. Monochlorowanie n-butanu prowadzi do otrzymania:

Nazwa

monochloropochodnej

Względna ilość produktu

(liczba atomów × współczynnik reaktywności)

1-chlorobutan

6 × 1,0 = 6,0

2-chlorobutan

4 × 3,8 = 15,2

Ilość monochloropochodnych w procentach:

21,2 – 100 %

6,0 – x … x = 28,3 % 1-chlorobutanu oraz 71,7 % 2-chlorobutanu.

2. Monochlorowanie 2-metylopropanu prowadzi do otrzymania:

Nazwa

monochloropochodnej

Względna ilość produktu

(liczba atomów × współczynnik reaktywności)

2-chloro-2-metylopropan

1 × 5,0 = 5,0

1-chloro-2-metylopropan

9 × 1,0 = 9,0

Ilość monochloropochodnych w procentach:

14,0 – 100 %

5,0 – x x = 35,7 % ≈ 36 % 2-chloro-2-metylopropanu oraz 64 % 1-chloro-2-

metylopropanu

Nazwa systematyczna węglowodoru: 2-metylopropan ALBO metylopropan

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej

poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Zasady oceniania

2 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do ustalenia organicznego substratu

reakcji monochlorowania – sprawdzenie procentowej zawartości izomerów dla

węglowodorów o wzorze C4H10, poprawne wykonanie obliczeń, ustalenie wzoru

węglowodoru poddanego monochlorowaniu oraz napisanie jego nazwy

systematycznej.

1 pkt – zastosowanie poprawnej metody prowadzącej do ustalenia organicznego substratu

reakcji monochlorowania, ale:

• popełnienie błędów rachunkowych prowadzących do błędnego wyniku.

LUB

• brak nazwy węglowodoru.

0 pkt – zastosowanie błędnej metody obliczenia albo brak rozwiązania.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Dla 2-metylopropanu jest dziewięć wodorów pierwszorzędowych i jeden trzeciorzędowy. Wagi produktów chlorowania wynoszą więc 9·1 = 9 oraz 1·5 = 5. Ich udziały to 9/14 ≈ 64,3% i 5/14 ≈ 35,7%, zgodne z podanymi 64% i 36%.

Chlorowaniu poddano 2-metylopropan. Kontrola dla butanu daje 6·1 oraz 4·3,8, a więc około 28,3% i 71,7%, co nie pasuje do danych. Sama większa reaktywność wodoru nie wystarcza: trzeba uwzględnić także liczbę takich atomów.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

Istnieją dwa węglowodory o wzorze C4H10:

1. n-butan: Wzór półstrukturalny: CH3CH2CH2CH3 2. 2-metylopropan: Wzór półstrukturalny: CH3CH(CH3)CH3

W reakcji monochlorowania na świetle każdego z nich mogą powstać 2 izomeryczne

monochloropochodne, więc można wykonać obliczenia tylko dla jednego z izomerów C4H10

i na tej podstawie potwierdzić lub odrzucić tezę o chlorowaniu danego izomeru. Można

również wykonać obliczenia dla obu izomerów węglowodoru o wzorze C4H10 i wyciągnąć

wniosek.

Sposób 1.

Monochlorowanie n-butanu prowadzi do otrzymania:

Nazwa

monochloropochodnej

Względna ilość produktu

(liczba atomów × współczynnik reaktywności)

1-chlorobutan

6 × 1,0 = 6,0

2-chlorobutan

4 × 3,8 = 15,2

Ilość monochloropochodnych w procentach:

21,2 – 100 %

6,0 – x

x = 28,3 % 1-chlorobutanu oraz 71,7 % 2-chlorobutanu.

Żadna z otrzymanych izomerycznych monochloropochodnych n-butanu nie spełnia warunku

zadania – chlorowaniu został poddany 2-metylopropan.

Nazwa systematyczna alkanu: 2-metylopropan ALBO metylopropan

Sposób 2.

Monochlorowanie 2-metylopropanu prowadzi do otrzymania:

Nazwa

monochloropochodnej

Względna ilość produktu

(liczba atomów × współczynnik reaktywności)

2-chloro-2-metylopropan

1 × 5,0 = 5,0

1-chloro-2-metylopropan

9 × 1,0 = 9,0

Ilość monochloropochodnych w procentach:

14,0 – 100 %

5,0 – x

x = 35,7 % ≈ 36 % 2-chloro-2-metylopropanu oraz 64 % 1-chloro-2-metylopropanu

2-chloro-2-metylopropan spełnia warunek zadania – chlorowaniu został poddany

2-metylopropan.

Nazwa systematyczna alkanu: 2-metylopropan ALBO metylopropan

Sposób 3.

1. Monochlorowanie n-butanu prowadzi do otrzymania:

Nazwa

monochloropochodnej

Względna ilość produktu

(liczba atomów × współczynnik reaktywności)

1-chlorobutan

6 × 1,0 = 6,0

2-chlorobutan

4 × 3,8 = 15,2

Ilość monochloropochodnych w procentach:

21,2 – 100 %

6,0 – x … x = 28,3 % 1-chlorobutanu oraz 71,7 % 2-chlorobutanu.

2. Monochlorowanie 2-metylopropanu prowadzi do otrzymania:

Nazwa

monochloropochodnej

Względna ilość produktu

(liczba atomów × współczynnik reaktywności)

2-chloro-2-metylopropan

1 × 5,0 = 5,0

1-chloro-2-metylopropan

9 × 1,0 = 9,0

Ilość monochloropochodnych w procentach:

14,0 – 100 %

5,0 – x x = 35,7 % ≈ 36 % 2-chloro-2-metylopropanu oraz 64 % 1-chloro-2-

metylopropanu

Nazwa systematyczna węglowodoru: 2-metylopropan ALBO metylopropan

Uwaga: Należy zwrócić uwagę na zależność wyniku liczbowego od przyjętych zaokrągleń.

Za poprawny należy uznać każdy wynik będący konsekwencją zastosowanej

poprawnej metody i poprawnych obliczeń.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2023_06_dodatkowy_24

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania