Źródło
Informacja do zadań 21–22.
Kwas ortofosforowy(V) jest kwasem trójprotonowym o średniej mocy. Kwas ten tworzy sole:
diwodoroortofosforany(V), np. Ca(H2PO4)2, wodoroortofosforany(V), np. Na2HPO4
i ortofosforany(V), np. Na3PO4. Diwodoroortofosforany(V) są dobrze rozpuszczalne
w wodzie. Spośród wodoroortofosforanów(V) i ortofosforanów(V) rozpuszczalne są tylko
fosforany litowców z wyjątkiem odpowiednich soli litu.
Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004.
Fosforany w roztworach wodnych ulegają hydrolizie anionowej, która polega na dysocjacji
zasadowej anionów: PO43−, HPO42− i H2PO4−. Poniżej przedstawiono równania dysocjacji
kwasowej i dysocjacji zasadowej jonów H2PO4− i HPO42− oraz odpowiadające im stałe
dysocjacji kwasowej (Ka) i stałe dysocjacji zasadowej (Kb).
Równanie dysocjacji kwasowej | Ka | Równanie dysocjacji zasadowej | Kb |
|---|---|---|---|
H2PO4− ⇌ HPO42− + H + | 6,3 · 10−8 | H2PO4− + H2O ⇌ H3PO4 + OH − | 1,6 · 10−12 |
HPO42− ⇌ PO43− + H + | 5,0 · 10−13 | HPO42− + H2O ⇌ H2PO4− + OH − | 1,6 · 10−7 |
Na podstawie: A. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej, Warszawa 2004
oraz A. Hulanicki, Reakcje kwasów i zasad w chemii analitycznej, Warszawa 2012.
Trzej uczniowie mieli za zadanie określić odczyn wodnych roztworów: K3PO4, K2HPO4
i KH2PO4,. Poniżej przedstawiono odpowiedzi uczniów.
Uczeń I: Roztwory wszystkich wymienionych soli mają odczyn zasadowy, ponieważ te
sole ulegają hydrolizie anionowej.
Uczeń II: Najbardziej zasadowy jest roztwór K3PO4, mniej zasadowy – roztwór
KH2PO4. Roztwór K2HPO4 ma odczyn słabo kwasowy.
Uczeń III: Najbardziej zasadowy jest roztwór K3PO4, mniej zasadowy – roztwór
K2HPO4. Roztwór KH2PO4 ma odczyn słabo kwasowy.
Napisz, który uczeń poprawnie określił odczyn wodnych roztworów K3PO4, K2HPO4
i KH2PO4, oraz – na podstawie podanych informacji – uzasadnij jego odpowiedź (odnieś się do roztworów trzech soli).
Poprawnie określił odczyn roztworów uczeń …
Uzasadnienie:
Roztwór K3PO4 …
Roztwór K2HPO4 …
Roztwór KH2PO4 …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Oceń każdy anion osobno. Dla amfiprotycznych porównaj Kₐ i Kᵦ, nie tylko obecność hydrolizy.
Podpowiedź 2
HPO42− ma dominujące właściwości zasadowe, a H2PO4− kwasowe. PO43− w tym modelu tylko przyjmuje proton.
Podpowiedź 3
Wybierz ucznia III i uzasadnij wszystkie trzy roztwory, podając dla dwóch ostatnich przewagę odpowiedniej stałej.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Poprawnie określił odczyn roztworów uczeń III
Uzasadnienie:
Roztwór K3PO4
• W roztworze tym jony PO 4 3− ulegają hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −ze
znaczną wydajnością, a nie ulegają dysocjacji z odszczepieniem jonów H +.
• Możliwe są również dwa dalsze etapy hydrolizy, stąd zasadowy odczyn roztworu.
Roztwór K2HPO4
• Zawiera jony HPO 4 2−, które ulegają procesowi dysocjacji z odszczepieniem jonów H +
oraz hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −, a w większym stopniu zachodzi proces
hydrolizy niż proces dysocjacji.
• Stała dysocjacji jonu HPO 4 2− jest o wiele niższa od stałej hydrolizy.
• Jony HPO 4 2− ulegają dwuetapowej hydrolizie i nieznacznej dysocjacji i dlatego
odczyn roztworu jest mniej zasadowy.
Roztwór KH2PO4
• Zawiera jony H2PO 4 −, które ulegają procesowi dysocjacji z odszczepieniem jonów H +
oraz hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −, a w większym stopniu zachodzi proces
dysocjacji niż proces hydrolizy.
• Stała dysocjacji jonu H2PO 4 − jest o wiele wyższa od stałej hydrolizy.
• Jony H2PO 4 − ulegają jednoetapowej hydrolizie i dwuetapowej dysocjacji i dlatego
odczyn roztworu jest słabo kwasowy.
Zasady oceniania

Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Poprawna jest odpowiedź ucznia III. PO43− przyjmuje proton od wody, tworząc OH−, i nie ma własnego protonu do oddania, dlatego K3PO4 daje odczyn zasadowy.
HPO42− może działać w obie strony, lecz Kᵦ = 1,6 · 10−7 jest znacznie większe od Kₐ = 5,0 · 10−13, więc przeważa zasadowość. Dla H2PO4− odwrotnie: Kₐ = 6,3 · 10−8 przewyższa Kᵦ = 1,6 · 10−12, więc KH2PO4 jest słabo kwasowy. Sama możliwość hydrolizy anionu nie wystarcza do uznania roztworu za zasadowy; trzeba porównać konkurencyjne procesy.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Poprawnie określił odczyn roztworów uczeń III
Uzasadnienie:
Roztwór K3PO4
• W roztworze tym jony PO 4 3− ulegają hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −ze
znaczną wydajnością, a nie ulegają dysocjacji z odszczepieniem jonów H +.
• Możliwe są również dwa dalsze etapy hydrolizy, stąd zasadowy odczyn roztworu.
Roztwór K2HPO4
• Zawiera jony HPO 4 2−, które ulegają procesowi dysocjacji z odszczepieniem jonów H +
oraz hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −, a w większym stopniu zachodzi proces
hydrolizy niż proces dysocjacji.
• Stała dysocjacji jonu HPO 4 2− jest o wiele niższa od stałej hydrolizy.
• Jony HPO 4 2− ulegają dwuetapowej hydrolizie i nieznacznej dysocjacji i dlatego
odczyn roztworu jest mniej zasadowy.
Roztwór KH2PO4
• Zawiera jony H2PO 4 −, które ulegają procesowi dysocjacji z odszczepieniem jonów H +
oraz hydrolizie z odszczepieniem jonów OH −, a w większym stopniu zachodzi proces
dysocjacji niż proces hydrolizy.
• Stała dysocjacji jonu H2PO 4 − jest o wiele wyższa od stałej hydrolizy.
• Jony H2PO 4 − ulegają jednoetapowej hydrolizie i dwuetapowej dysocjacji i dlatego
odczyn roztworu jest słabo kwasowy.