Toluen (metylobenzen) reaguje z chlorem. W zależności od warunków przeprowadzania
procesu powstają różne chloropochodne toluenu.
Poniżej przedstawiono wzory dwóch monochloropochodnych metylobenzenu.

a) Napisz, w jakich warunkach zachodzi reakcja toluenu z chlorem, w wyniku której powstaje monochloropochodna oznaczona numerem I, a w jakich – reakcja, w wyniku której powstaje monochloropochodna oznaczona numerem II.
b) Przeczytaj poniższy tekst i uzupełnij zdania: wpisz w odpowiedniej formie określenia wybrane spośród podanych, tak aby powstały zdania prawdziwe.
addycja eliminacja substytucja alkany alkeny benzen
Chlorowanie toluenu prowadzące do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym
numerem I jest reakcją … , a w reakcji tej toluen zachowuje
się w sposób typowy dla … W reakcji prowadzącej do
powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym numerem II toluen zachowuje się
w sposób typowy dla …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, czy chlor zastąpił wodór w łańcuchu bocznym, czy w pierścieniu.
Podpowiedź 2
Chlorowanie łańcucha bocznego zachodzi pod wpływem światła. Chlorowanie pierścienia wymaga katalizatora, np. FeCl3.
Podpowiedź 3
Przypisz światło do I, a FeCl3 do II. W tekście wybierz kolejno: substytucji, alkanów, benzenu.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Część a)
Monochloropochodna oznaczona numerem I powstaje w reakcji toluenu z chlorem
zachodzącej pod wpływem światła, a monochloropochodna oznaczona numerem II powstaje
w reakcji toluenu z chlorem zachodzącej w obecności katalizatora (np. FeCl3 lub kwasu
Lewisa lub AlCl3).
Część b)
Chlorowanie toluenu prowadzące do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym
numerem I jest reakcją substytucji, a w reakcji tej toluen zachowuje się w sposób typowy dla
alkanów. W reakcji prowadzącej do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym
numerem II toluen zachowuje się w sposób typowy dla benzenu.
Zasady oceniania
Część a)
1 pkt – poprawne określenie warunków obu reakcji
0 pkt – inna odpowiedź lub brak odpowiedzi
Część b)
1 pkt – poprawne uzupełnienie obu zdań
0 pkt – odpowiedź niepełna lub błędna, lub brak odpowiedzi
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Toluen zawiera pierścień aromatyczny oraz alkanowy fragment boczny, dlatego miejsce chlorowania zależy od warunków. Światło inicjuje mechanizm rodnikowy i sprzyja zastąpieniu wodoru w grupie metylowej: tak powstaje produkt I. W obecności katalizatora będącego kwasem Lewisa, np.
FeCl3, chlorowanie zachodzi w pierścieniu aromatycznym i prowadzi do produktu II. Obie przemiany należą do substytucji, ale w pierwszej toluen zachowuje się typowo dla alkanów, a w drugiej dla benzenu. W odpowiedzi należy powiązać konkretne warunki z konkretnym miejscem podstawienia.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Część a)
Monochloropochodna oznaczona numerem I powstaje w reakcji toluenu z chlorem
zachodzącej pod wpływem światła, a monochloropochodna oznaczona numerem II powstaje
w reakcji toluenu z chlorem zachodzącej w obecności katalizatora (np. FeCl3 lub kwasu
Lewisa lub AlCl3).
Część b)
Chlorowanie toluenu prowadzące do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym
numerem I jest reakcją substytucji, a w reakcji tej toluen zachowuje się w sposób typowy dla
alkanów. W reakcji prowadzącej do powstania monochloropochodnej o wzorze oznaczonym
numerem II toluen zachowuje się w sposób typowy dla benzenu.