Materiał źródłowy do zadania
Wąż zbożowy (Elaphe guttata) ma charakterystyczne ubarwienie w postaci pomarańczowych plam otoczonych czarną obwódką – jest to tzw. ubarwienie typu dzikiego (zdjęcie A). Te plamy są nieregularnie rozmieszczone na całym ciele węża, które jest zabarwione na kolor żółtawy. Ubarwienie tego gada kontrolują dwa geny:
• dominujący allel R jest odpowiedzialny za wytwarzanie barwnika pomarańczowego,
natomiast recesywny allel r odpowiada za brak barwnika pomarańczowego
• dominujący allel B warunkuje powstanie barwnika czarnego, natomiast recesywny allel b
uniemożliwia syntezę czarnego pigmentu.
W populacji występują zarówno węże mające pomarańczowe plamy bez czarnych obwódek (zdjęcie B), jak i węże z czarnymi obwódkami, ale bez ich pomarańczowego wypełnienia (zdjęcie C). Natomiast podwójne homozygoty recesywne są formami albinotycznymi, na których ciele występują jednak blade plamy w tej samej liczbie i w tych samych miejscach, co kolorowe plamy ubarwienia typu dzikiego (zdjęcie D).
W poniższej tabeli przedstawiono częstości poszczególnych genotypów i odpowiadających im fenotypów otrzymane po skrzyżowaniu podwójnie heterozygotycznych osobników o ubarwieniu dzikim.
| Częstość genotypu | Genotyp | Fenotyp |
|---|---|---|
| 1/16 | RRBB | dziki |
| 2/16 | RRBb | dziki |
| 1/16 | RRbb | pomarańczowe plamy bez czarnych obwódek |
| 2/16 | RrBB | dziki |
| 4/16 | RrBb | dziki |
| 2/16 | Rrbb | pomarańczowe plamy bez czarnych obwódek |
| 1/16 | rrBB | czarne obwódki wokół jasnych plam |
| 2/16 | rrBb | czarne obwódki wokół jasnych plam |
| 1/16 | rrbb | albinotyczny |
Na podstawie: red. M. Maćkowiak, A. Michalak, Biologia. Jedność i różnorodność, Warszawa 2008;
www.sussexvt.k12.de.us
Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące dziedziczenia ubarwienia ciała węża zbożowego są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
| 1. | Allel B wykazuje niepełną dominację względem allelu b. | |
|---|---|---|
| 2. | Allel R w pełni dominuje nad allelem r. | |
| 3. | Za liczbę plam na ciele węża odpowiadają zarówno allel B, jak i allel R. |
Wcześniej zapisana notatka
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Sprawdź, czy heterozygota ma fenotyp pośredni, czy taki jak homozygota dominująca. Tylko pierwszy przypadek wskazywałby na niepełną dominację.
Podpowiedź 2
W opisie albinotycznego wariantu zwróć uwagę na zachowaną liczbę i położenie plam. Brak barwnika nie oznacza zaniku samego wzorca rozmieszczenia.
Podpowiedź 3
Zaznacz F, P, F. Wyjaśniając ostatnie zdanie, wskaż, że R i B warunkują syntezę pigmentów, a nie przedstawioną liczbę plam.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
1. – F, 2. – P, 3. – F.
Zasady oceniania
2 pkt – za poprawną ocenę trzech stwierdzeń. 1 pkt – za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń. 0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Oceny to F, P i F. Już jedna kopia B umożliwia obecność czarnego barwnika, więc opis odpowiada pełnej, nie niepełnej dominacji. Podobnie R dominuje nad r w wytwarzaniu pigmentu pomarańczowego. Liczba i rozmieszczenie plam pozostają podobne nawet u podwójnej homozygoty recesywnej, której plamy są blade. Geny opisano więc jako kontrolujące pigmenty, a nie liczbę miejsc ich odkładania. Trzeba oddzielić dominację alleli od współdziałania dwóch różnych genów w tworzeniu wyglądu zwierzęcia.
Sprawdź kompletność rozwiązania
2 pkt – za poprawną ocenę trzech stwierdzeń. 1 pkt – za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń. 0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Wymagania podstawy programowej
1. Allel B wykazuje niepełną dominację względem allelu b .
W podstawie programowej
Dominacja i współdziałanie genów. Zakres części: 1. Allel B wykazuje niepełną dominację względem allelu b ..
- PR:XIV.1.2 — przedstawia dziedziczenie jednogenowe, dwugenowe i wielogenowe (dominacja pełna, dominacja niepełna, kodominacja, współdziałanie dwóch lub większej liczby genów);
2. Allel R w pełni dominuje nad allelem r .
W podstawie programowej
Dominacja i współdziałanie genów. Zakres części: 2. Allel R w pełni dominuje nad allelem r ..
- PR:XIV.1.2 — przedstawia dziedziczenie jednogenowe, dwugenowe i wielogenowe (dominacja pełna, dominacja niepełna, kodominacja, współdziałanie dwóch lub większej liczby genów);
3. Za liczbę plam na ciele węża odpowiadają zarówno allel B , jak i allel R .
W podstawie programowej
Dominacja i współdziałanie genów. Zakres części: 3. Za liczbę plam na ciele węża odpowiadają zarówno allel B , jak i allel R ..
- PR:XIV.1.2 — przedstawia dziedziczenie jednogenowe, dwugenowe i wielogenowe (dominacja pełna, dominacja niepełna, kodominacja, współdziałanie dwóch lub większej liczby genów);
Przypisanie redakcyjne do podstawy BIO-PP2024.
Informacje i źródła zadania
ID zadania: BIO-2023-CZERWIEC-F2023-Z14-2
Organizator: CKE
Działy: Genetyka klasyczna
Procesy: dziedziczenie
Zagadnienia: Dziedziczenie cech
Umiejętności: Rozumowanie i zastosowanie nabytej wiedzy do rozwiązywania problemów biologicznych | Posługiwanie się informacjami pochodzącymi z analizy materiałów źródłowych