Źródło
Informacja do zadań 30.
Działanie kwasem azotowym(V) na aldozę skutkuje utlenieniem zarówno grupy aldehydowej,
jak i grupy –CH2OH. Reakcja przebiega zgodnie ze schematem:

Dikarboksylowy kwas powstający w tej reakcji to kwas aldarowy.
Na podstawie: R.T. Morisson, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2012.
Do probówek zawierających osobno dwie aldoheksozy (I i II) o wzorach podanych niżej
dodano kwas azotowy(V).

Wobu probówkach otrzymano odpowiednie kwasy aldarowe. Cząsteczki tylko jednego z nich
były chiralne.
Napisz,zktórejaldoheksozy(IczyII)powstałkwasaldarowyocząsteczkach chiralnych. Uzasadnij odpowiedź. Odwołaj się do budowy cząsteczek obu kwasów aldarowych.
Aldoheksoza: …
Uzasadnienie: …
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Najpierw zmień oba końce każdej struktury na COOH. Środkowe OH pozostają w tych samych miejscach.
Podpowiedź 2
Sprawdź wewnętrzną symetrię obu powstałych kwasów. Produkt I ją ma, produkt II nie.
Podpowiedź 3
Wybierz II i porównaj brak płaszczyzny symetrii tego kwasu z symetrycznym, achiralnym produktem I.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
Aldoheksoza: II.
Uzasadnienie CKE: Tylko w wyniku utlenienia związku II powstał kwas aldarowy, który nie posiada płaszczyzny symetrii. Utlenienie cukru I prowadzi do powstania kwasu, który posiada płaszczyznę symetrii.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne rozstrzygnięcie oraz poprawne uzasadnienie.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Po utlenieniu oba końce łańcucha stają się jednakowymi grupami COOH, a konfiguracje środkowych atomów C pozostają zachowane. W produkcie z I układ OH pozwala wskazać wewnętrzną płaszczyznę symetrii, więc kwas jest formą mezo i achiralny.
Produkt z II nie ma tej symetrii i jest chiralny. Wskazujemy aldoheksozę II. Uzasadnij odpowiedź porównaniem produktów, nie tylko stwierdzeniem chiralności wyjściowych cukrów: zamiana różniących się końców CHO i CH2OH w jednakowe COOH może zmienić chiralność całej cząsteczki.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
Aldoheksoza: II.
Uzasadnienie CKE: Tylko w wyniku utlenienia związku II powstał kwas aldarowy, który nie posiada płaszczyzny symetrii. Utlenienie cukru I prowadzi do powstania kwasu, który posiada płaszczyznę symetrii.