Źródło
Informacja do zadań 21–23.

oddzielić od produktu organicznego.
Chlorki kwasowe to bardzo reaktywne pochodne kwasów karboksylowych. Ich reakcje
z alkoholami przebiegają szybko i praktycznie nieodwracalnie. Ten proces można
zilustrować równaniem:

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2011.
Wyjaśnij, dlaczego reakcja powstawania estru z chlorku kwasowego i alkoholu zachodzi z większą wydajnością niż reakcja otrzymywania identycznego estru z kwasu karboksylowego i alkoholu w obecności H2SO4. W odpowiedzi porównaj przebieg obu reakcji.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Porównaj produkty uboczne i odwracalność dwóch sposobów otrzymywania estru.
Podpowiedź 2
Z kwasu i alkoholu powstaje woda w reakcji równowagowej. Z chlorku kwasowego powstaje HCl, a proces jest praktycznie nieodwracalny.
Podpowiedź 3
Wyjaśnij większą wydajność przez praktyczną nieodwracalność drugiej metody i usuwanie HCl, porównując ją z równowagową estryfikacją.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
• Reakcja z chlorkiem kwasowym jest (praktycznie) nieodwracalna, a reakcja
z kwasem karboksylowym jest odwracalna.
• W reakcji z chlorkiem kwasowym jeden z produktów (HCl lub chlorowodór) opuszcza
środowisko reakcji, a w reakcji z kwasem karboksylowym woda nie opuszcza
środowiska reakcji.
• W reakcji pomiędzy chlorkiem kwasowym i alkoholem obok estru powstaje
chlorowodór, który – w przeciwieństwie do wody – może opuszczać układ, więc
reakcja jest (praktycznie) nieodwracalna.
• W reakcji pomiędzy kwasem karboksylowym i alkoholem powstaje woda, która –
w przeciwieństwie do chlorowodoru – nie opuszcza środowiska reakcji i ustala się
stan równowagi.
• Gdy produkt reakcji opuszcza środowisko, to reakcja jest jednokierunkowa – tak jest
w przypadku użycia chlorku kwasowego. Jeśli produkt nie opuszcza środowiska, to
reakcja staje się odwracalna – jak w przypadku użycia kwasu.
Zasady oceniania
1 pkt – napisanie poprawnego wyjaśnienia odwołującego się do porównania przebiegu obu
reakcji.
0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Rozumowanie krok po kroku
Estryfikacja kwasu karboksylowego alkoholem jest odwracalna: obok estru powstaje woda i ustala się równowaga z nieprzereagowanymi substratami. W opisanej metodzie reakcja alkoholu z chlorkiem kwasowym przebiega praktycznie nieodwracalnie, a produktem ubocznym jest HCl mogący opuszczać mieszaninę.
Dlatego uzyskuje się większą wydajność estru w tych warunkach. W uzasadnieniu porównaj odwracalność obu procesów. Sama większa szybkość nie dowodzi większej wydajności równowagowej, a H2SO4 jako katalizator nie znosi ograniczenia równowagą.
Zapis końcowy i porównanie z kluczem
• Reakcja z chlorkiem kwasowym jest (praktycznie) nieodwracalna, a reakcja
z kwasem karboksylowym jest odwracalna.
• W reakcji z chlorkiem kwasowym jeden z produktów (HCl lub chlorowodór) opuszcza
środowisko reakcji, a w reakcji z kwasem karboksylowym woda nie opuszcza
środowiska reakcji.
• W reakcji pomiędzy chlorkiem kwasowym i alkoholem obok estru powstaje
chlorowodór, który – w przeciwieństwie do wody – może opuszczać układ, więc
reakcja jest (praktycznie) nieodwracalna.
• W reakcji pomiędzy kwasem karboksylowym i alkoholem powstaje woda, która –
w przeciwieństwie do chlorowodoru – nie opuszcza środowiska reakcji i ustala się
stan równowagi.
• Gdy produkt reakcji opuszcza środowisko, to reakcja jest jednokierunkowa – tak jest
w przypadku użycia chlorku kwasowego. Jeśli produkt nie opuszcza środowiska, to
reakcja staje się odwracalna – jak w przypadku użycia kwasu.