Zadanie 22 — maj 2024 — Formuła 2015

Formuła 2015rozszerzony1 pktOczekuje na przegląd podstawy
Źródło

Informacja do zadań 21–23.

Informacja do zadań 21–23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

oddzielić od produktu organicznego.

Chlorki kwasowe to bardzo reaktywne pochodne kwasów karboksylowych. Ich reakcje

z alkoholami przebiegają szybko i praktycznie nieodwracalnie. Ten proces można

zilustrować równaniem:

Informacja do zadań 21–23. — wzór, schemat lub zapis matematyczny CKE; s. 22.

Na podstawie: R.T. Morrison, R.N. Boyd, Chemia organiczna, Warszawa 2011.

Wyjaśnij, dlaczego reakcja powstawania estru z chlorku kwasowego i alkoholu zachodzi z większą wydajnością niż reakcja otrzymywania identycznego estru z kwasu karboksylowego i alkoholu w obecności H2SO4. W odpowiedzi porównaj przebieg obu reakcji.

Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Porównaj produkty uboczne i odwracalność dwóch sposobów otrzymywania estru.

Podpowiedź 2

Z kwasu i alkoholu powstaje woda w reakcji równowagowej. Z chlorku kwasowego powstaje HCl, a proces jest praktycznie nieodwracalny.

Podpowiedź 3

Wyjaśnij większą wydajność przez praktyczną nieodwracalność drugiej metody i usuwanie HCl, porównując ją z równowagową estryfikacją.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

• Reakcja z chlorkiem kwasowym jest (praktycznie) nieodwracalna, a reakcja

z kwasem karboksylowym jest odwracalna.

• W reakcji z chlorkiem kwasowym jeden z produktów (HCl lub chlorowodór) opuszcza

środowisko reakcji, a w reakcji z kwasem karboksylowym woda nie opuszcza

środowiska reakcji.

• W reakcji pomiędzy chlorkiem kwasowym i alkoholem obok estru powstaje

chlorowodór, który – w przeciwieństwie do wody – może opuszczać układ, więc

reakcja jest (praktycznie) nieodwracalna.

• W reakcji pomiędzy kwasem karboksylowym i alkoholem powstaje woda, która –

w przeciwieństwie do chlorowodoru – nie opuszcza środowiska reakcji i ustala się

stan równowagi.

• Gdy produkt reakcji opuszcza środowisko, to reakcja jest jednokierunkowa – tak jest

w przypadku użycia chlorku kwasowego. Jeśli produkt nie opuszcza środowiska, to

reakcja staje się odwracalna – jak w przypadku użycia kwasu.

Zasady oceniania

1 pkt – napisanie poprawnego wyjaśnienia odwołującego się do porównania przebiegu obu

reakcji.

0 pkt – odpowiedź niespełniająca powyższego kryterium albo brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Rozumowanie krok po kroku

Estryfikacja kwasu karboksylowego alkoholem jest odwracalna: obok estru powstaje woda i ustala się równowaga z nieprzereagowanymi substratami. W opisanej metodzie reakcja alkoholu z chlorkiem kwasowym przebiega praktycznie nieodwracalnie, a produktem ubocznym jest HCl mogący opuszczać mieszaninę.

Dlatego uzyskuje się większą wydajność estru w tych warunkach. W uzasadnieniu porównaj odwracalność obu procesów. Sama większa szybkość nie dowodzi większej wydajności równowagowej, a H2SO4 jako katalizator nie znosi ograniczenia równowagą.

Zapis końcowy i porównanie z kluczem

• Reakcja z chlorkiem kwasowym jest (praktycznie) nieodwracalna, a reakcja

z kwasem karboksylowym jest odwracalna.

• W reakcji z chlorkiem kwasowym jeden z produktów (HCl lub chlorowodór) opuszcza

środowisko reakcji, a w reakcji z kwasem karboksylowym woda nie opuszcza

środowiska reakcji.

• W reakcji pomiędzy chlorkiem kwasowym i alkoholem obok estru powstaje

chlorowodór, który – w przeciwieństwie do wody – może opuszczać układ, więc

reakcja jest (praktycznie) nieodwracalna.

• W reakcji pomiędzy kwasem karboksylowym i alkoholem powstaje woda, która –

w przeciwieństwie do chlorowodoru – nie opuszcza środowiska reakcji i ustala się

stan równowagi.

• Gdy produkt reakcji opuszcza środowisko, to reakcja jest jednokierunkowa – tak jest

w przypadku użycia chlorku kwasowego. Jeśli produkt nie opuszcza środowiska, to

reakcja staje się odwracalna – jak w przypadku użycia kwasu.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: CHEM_R_F2015_2024_05_glowny_22

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania