Materiał źródłowy do zadania
Funkcjonowanie mitochondriów znajduje się pod kontrolą dwóch genomów, ale większość białek mitochondrialnych jest kodowana przez genom jądrowy. Mutacje zarówno w DNA mitochondrialnym (mtDNA), jak i w DNA jądrowym (nDNA) mogą być przyczyną chorób mitochondrialnych (czasem mutacje dotyczą obu genomów).
Komórka zawiera kilka tysięcy mitochondriów, a w każdym z nich znajduje się kilka cząsteczek mtDNA. Te cząsteczki nie zawsze są identyczne. To zjawisko nazywa się heteroplazmią. Podczas podziału komórki mitochondria są rozdzielane losowo do komórek potomnych, a więc objawy choroby zależą od stosunku ilości prawidłowego mtDNA do ilości zmutowanego mtDNA i pojawiają się po przekroczeniu pewnej wartości progowej, różnej dla różnych tkanek i narządów.
Choroby mitochondrialne to głównie schorzenia wynikające z nieprawidłowego funkcjonowania łańcucha oddechowego. U około 70% osób cierpiących na choroby mitochondrialne stwierdza się podwyższone stężenie kwasu mlekowego w surowicy krwi.
Nie można przewidzieć, ile zmutowanego mtDNA znajdzie się w oocytach kobiety chorującej na chorobę mitochondrialną. Nie wiadomo także, jak mitochondria będą segregowane do różnych tkanek w czasie embriogenezy.
Na podstawie: A. Piotrowska i in., Choroby mitochondrialne, „Postępy Biochemii” 62(2), 2016.
Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące chorób mitochondrialnych są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
| 1. | Jeżeli przyczyną choroby mitochondrialnej jest mutacja autosomalna, to choroba dziedziczy się zgodnie z pierwszym prawem Mendla. | |
|---|---|---|
| 2. | Dzieci mężczyzny, u którego stwierdzono mutację w genomie mitochondrialnym, odziedziczą zaburzenia metaboliczne związane z uszkodzeniami mitochondriów. | |
| 3. | Zdiagnozowanie u kobiety choroby spowodowanej mutacją w genomie mitochondrialnym oznacza, że u jej dzieci wystąpią takie same objawy o takim samym nasileniu. |
Wcześniej zapisana notatka
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Podpowiedź 1
Dla każdego zdania najpierw ustal, czy chodzi o DNA jądrowe, czy mitochondrialne. Nie stosuj dziedziczenia matczynego do mutacji autosomalnej.
Podpowiedź 2
Przypomnij sobie pochodzenie mitochondriów zarodka. Następnie uwzględnij możliwość obecności prawidłowych i zmienionych cząsteczek mtDNA w różnych proporcjach.
Podpowiedź 3
W trzecim zdaniu zwróć uwagę na słowo „takie same”. Losowy rozdział mitochondriów i próg ujawnienia objawów nie pozwalają utożsamić przebiegu choroby u matki z przebiegiem u każdego dziecka.
Odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
1. – P, 2. – F, 3. – F.
Zasady oceniania
2 pkt – za poprawną ocenę trzech stwierdzeń. 1 pkt – za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń. 0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie
Opracowanie redakcyjne
Oceny to P, F i F. Mutacja w autosomalnym genie jądrowym podlega segregacji alleli zgodnej z prawami Mendla. Mutacji mtDNA ojciec typowo nie przekazuje potomstwu, ponieważ mitochondria zarodka pochodzą od matki. U chorej matki udział zmienionego mtDNA może natomiast różnić się między oocytami, a potem tkankami dzieci. Heteroplazmia i efekt progowy sprawiają, że dzieci nie muszą mieć identycznych objawów ani ich nasilenia. Sama nazwa choroby mitochondrialnej nie wyznacza jednego sposobu dziedziczenia.
Sprawdź kompletność rozwiązania
2 pkt – za poprawną ocenę trzech stwierdzeń. 1 pkt – za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń. 0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.
Wymagania podstawy programowej
1. Jeżeli przyczyną choroby mitochondrialnej jest mutacja autosomalna, to choroba dziedziczy się zgodnie z pierwszym prawem Mendla.
W podstawie programowej
Dziedziczenie mutacji jądrowych i mitochondrialnych. Zakres części: 1. Jeżeli przyczyną choroby mitochondrialnej jest mutacja autosomalna, to choroba dziedziczy się zgodnie z pierwszym prawem Mendla..
- PR:XIV.1.2 — przedstawia dziedziczenie jednogenowe, dwugenowe i wielogenowe (dominacja pełna, dominacja niepełna, kodominacja, współdziałanie dwóch lub większej liczby genów);
2. Dzieci mężczyzny, u którego stwierdzono mutację w genomie mitochondrialnym, odziedziczą zaburzenia metaboliczne związane z uszkodzeniami mitochondriów.
W podstawie programowej
Dziedziczenie mutacji jądrowych i mitochondrialnych. Zakres części: 2. Dzieci mężczyzny, u którego stwierdzono mutację w genomie mitochondrialnym, odziedziczą zaburzenia metaboliczne związane z uszkodzeniami mitochondriów..
- PR:XIV.1.5 — wyjaśnia istotę dziedziczenia pozajądrowego;
3. Zdiagnozowanie u kobiety choroby spowodowanej mutacją w genomie mitochondrialnym oznacza, że u jej dzieci wystąpią takie same objawy o takim samym nasileniu.
W podstawie programowej
Dziedziczenie mutacji jądrowych i mitochondrialnych. Zakres części: 3. Zdiagnozowanie u kobiety choroby spowodowanej mutacją w genomie mitochondrialnym oznacza, że u jej dzieci wystąpią takie same objawy o takim samym nasileniu..
- PR:XIV.1.5 — wyjaśnia istotę dziedziczenia pozajądrowego;
Przypisanie redakcyjne do podstawy BIO-PP2024.
Informacje i źródła zadania
ID zadania: BIO-2024-MAJ-F2023-Z15-2
Organizator: CKE
Działy: Genetyka klasyczna
Procesy: oddychanie komórkowe | podziały komórkowe | dziedziczenie
Zagadnienia: Dziedziczenie cech
Umiejętności: Rozumowanie i zastosowanie nabytej wiedzy do rozwiązywania problemów biologicznych