Zadanie 15.2 — maj 2024 — Formuła 2023

Formuła 2023rozszerzony2 pkt
Materiał źródłowy do zadania

Funkcjonowanie mitochondriów znajduje się pod kontrolą dwóch genomów, ale większość białek mitochondrialnych jest kodowana przez genom jądrowy. Mutacje zarówno w DNA mitochondrialnym (mtDNA), jak i w DNA jądrowym (nDNA) mogą być przyczyną chorób mitochondrialnych (czasem mutacje dotyczą obu genomów).

Komórka zawiera kilka tysięcy mitochondriów, a w każdym z nich znajduje się kilka cząsteczek mtDNA. Te cząsteczki nie zawsze są identyczne. To zjawisko nazywa się heteroplazmią. Podczas podziału komórki mitochondria są rozdzielane losowo do komórek potomnych, a więc objawy choroby zależą od stosunku ilości prawidłowego mtDNA do ilości zmutowanego mtDNA i pojawiają się po przekroczeniu pewnej wartości progowej, różnej dla różnych tkanek i narządów.

Choroby mitochondrialne to głównie schorzenia wynikające z nieprawidłowego funkcjonowania łańcucha oddechowego. U około 70% osób cierpiących na choroby mitochondrialne stwierdza się podwyższone stężenie kwasu mlekowego w surowicy krwi.

Nie można przewidzieć, ile zmutowanego mtDNA znajdzie się w oocytach kobiety chorującej na chorobę mitochondrialną. Nie wiadomo także, jak mitochondria będą segregowane do różnych tkanek w czasie embriogenezy.

Na podstawie: A. Piotrowska i in., Choroby mitochondrialne, „Postępy Biochemii” 62(2), 2016.

Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące chorób mitochondrialnych są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.

1.Jeżeli przyczyną choroby mitochondrialnej jest mutacja autosomalna, to choroba dziedziczy się zgodnie z pierwszym prawem Mendla.
1. Jeżeli przyczyną choroby mitochondrialnej jest mutacja autosomalna, to choroba dziedziczy się zgodnie z pierwszym prawem Mendla.
2.Dzieci mężczyzny, u którego stwierdzono mutację w genomie mitochondrialnym, odziedziczą zaburzenia metaboliczne związane z uszkodzeniami mitochondriów.
2. Dzieci mężczyzny, u którego stwierdzono mutację w genomie mitochondrialnym, odziedziczą zaburzenia metaboliczne związane z uszkodzeniami mitochondriów.
3.Zdiagnozowanie u kobiety choroby spowodowanej mutacją w genomie mitochondrialnym oznacza, że u jej dzieci wystąpią takie same objawy o takim samym nasileniu.
3. Zdiagnozowanie u kobiety choroby spowodowanej mutacją w genomie mitochondrialnym oznacza, że u jej dzieci wystąpią takie same objawy o takim samym nasileniu.
Podpowiedź

Opracowanie redakcyjne

Podpowiedź 1

Dla każdego zdania najpierw ustal, czy chodzi o DNA jądrowe, czy mitochondrialne. Nie stosuj dziedziczenia matczynego do mutacji autosomalnej.

Podpowiedź 2

Przypomnij sobie pochodzenie mitochondriów zarodka. Następnie uwzględnij możliwość obecności prawidłowych i zmienionych cząsteczek mtDNA w różnych proporcjach.

Podpowiedź 3

W trzecim zdaniu zwróć uwagę na słowo „takie same”. Losowy rozdział mitochondriów i próg ujawnienia objawów nie pozwalają utożsamić przebiegu choroby u matki z przebiegiem u każdego dziecka.

Odpowiedź

Odpowiedź przykładowa / klucz CKE

1. – P, 2. – F, 3. – F.

Zasady oceniania

2 pkt – za poprawną ocenę trzech stwierdzeń. 1 pkt – za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń. 0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Wyjaśnienie

Opracowanie redakcyjne

Oceny to P, F i F. Mutacja w autosomalnym genie jądrowym podlega segregacji alleli zgodnej z prawami Mendla. Mutacji mtDNA ojciec typowo nie przekazuje potomstwu, ponieważ mitochondria zarodka pochodzą od matki. U chorej matki udział zmienionego mtDNA może natomiast różnić się między oocytami, a potem tkankami dzieci. Heteroplazmia i efekt progowy sprawiają, że dzieci nie muszą mieć identycznych objawów ani ich nasilenia. Sama nazwa choroby mitochondrialnej nie wyznacza jednego sposobu dziedziczenia.

Sprawdź kompletność rozwiązania

2 pkt – za poprawną ocenę trzech stwierdzeń. 1 pkt – za poprawną ocenę dwóch stwierdzeń. 0 pkt – za odpowiedź niespełniającą wymagań na 1 pkt albo za brak odpowiedzi.

Wymagania podstawy programowej

1. Jeżeli przyczyną choroby mitochondrialnej jest mutacja autosomalna, to choroba dziedziczy się zgodnie z pierwszym prawem Mendla.

W podstawie programowej

Dziedziczenie mutacji jądrowych i mitochondrialnych. Zakres części: 1. Jeżeli przyczyną choroby mitochondrialnej jest mutacja autosomalna, to choroba dziedziczy się zgodnie z pierwszym prawem Mendla..

  • PR:XIV.1.2 — przedstawia dziedziczenie jednogenowe, dwugenowe i wielogenowe (dominacja pełna, dominacja niepełna, kodominacja, współdziałanie dwóch lub większej liczby genów);

2. Dzieci mężczyzny, u którego stwierdzono mutację w genomie mitochondrialnym, odziedziczą zaburzenia metaboliczne związane z uszkodzeniami mitochondriów.

W podstawie programowej

Dziedziczenie mutacji jądrowych i mitochondrialnych. Zakres części: 2. Dzieci mężczyzny, u którego stwierdzono mutację w genomie mitochondrialnym, odziedziczą zaburzenia metaboliczne związane z uszkodzeniami mitochondriów..

  • PR:XIV.1.5 — wyjaśnia istotę dziedziczenia pozajądrowego;

3. Zdiagnozowanie u kobiety choroby spowodowanej mutacją w genomie mitochondrialnym oznacza, że u jej dzieci wystąpią takie same objawy o takim samym nasileniu.

W podstawie programowej

Dziedziczenie mutacji jądrowych i mitochondrialnych. Zakres części: 3. Zdiagnozowanie u kobiety choroby spowodowanej mutacją w genomie mitochondrialnym oznacza, że u jej dzieci wystąpią takie same objawy o takim samym nasileniu..

  • PR:XIV.1.5 — wyjaśnia istotę dziedziczenia pozajądrowego;

Przypisanie redakcyjne do podstawy BIO-PP2024.

Informacje i źródła zadania

ID zadania: BIO-2024-MAJ-F2023-Z15-2

Organizator: CKE

Działy: Genetyka klasyczna

Procesy: oddychanie komórkowe | podziały komórkowe | dziedziczenie

Zagadnienia: Dziedziczenie cech

Umiejętności: Rozumowanie i zastosowanie nabytej wiedzy do rozwiązywania problemów biologicznych

Oryginalny arkusz

Zasady oceniania