Tekst A
Przeczytaj fragment powieści Rok 1984 George’a Orwella.
George Orwell Rok 1984
– […] Najwięcej, oczywiście, wyrzucamy czasowników i przymiotników, ale setki rzeczowników też są zupełnie zbędne. Usuwamy nie tylko synonimy, lecz także wyrazy przeciwstawne. Bo jaką rację bytu mają słowa, których znaczenie jest po prostu przeciwieństwem innych? Każde słowo zawiera w sobie swoje przeciwieństwo. Weźmy na przykład przymiotnik „dobry”. Jeśli mamy „dobry”, po co nam taki przymiotnik jak „zły”? „Bezdobry” wystarczy w zupełności; jest nawet o tyle lepszy, że stanowi dokładne przeciwieństwo przymiotnika „dobry”, czego nie można powiedzieć o „zły”. A gdy z kolei chcemy coś wzmocnić, czy ma sens stosowanie mętnych i w sumie bezużytecznych określeń typu „wspaniały” lub „znakomity”? „Plusdobry” adekwatnie spełnia każdy wymóg, jeśli natomiast zachodzi potrzeba jeszcze większej emfazy, można użyć „dwaplusdobry”. […] Z czasem pojęcie dobra i zła ograniczy się do zaledwie sześciu słów, a naprawdę do jednego.
Przypisy i opis źródła
George Orwell, Rok 1984, przeł. Tomasz Mirkowicz, Warszawa 1988.
Na podstawie powieści Rok 1984 George’a Orwella wyjaśnij, czemu służyło stworzenie nowomowy.
Odpowiedź zapisuje się na tym urządzeniu i w tej przeglądarce.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Zadanie pyta o cel polityczny nowomowy, nie tylko cechę jej słownika.
2. Gdzie szukać?
Prześledź związek między dostępnymi słowami, samodzielną myślą i działaniem Partii.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Zbuduj łańcuch: zmiana języka → wpływ na myślenie → korzyść systemu. Samo skrócenie wypowiedzi nie wyjaśnia celu.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
- Język to sfera wolności i inwencji – synonimiczność i możliwość interpretacji daje wolność; a celem twórców nowomowy było ograniczenie wolności.
- Twórcy nowomowy byli przekonani, że zniszczenie bogactwa języka pomoże im w lepszym sprawowaniu władzy nad obywatelami, którzy pozbawieni broni, jaką jest język, będą łatwiejszym celem.
- Twórcy nowomowy zdawali sobie sprawę z tego, że język jest jedną z najważniejszych zdobyczy cywilizacji, dlatego upraszczali go, aby zabić w obywatelach to, co ludzkie i postępowe.
Zasady oceniania
1 pkt – poprawne wyjaśnienie.
0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Wyjaśnienie rozwiązania
Opracowanie redakcyjne
Krok po kroku
Celem nowomowy jest ograniczenie niezależnego myślenia i ułatwienie kontroli obywateli. Redukcja słów oraz znaczeń utrudnia nazwanie idei niezgodnych z doktryną Partii.
Wyjaśnij zależność: uboższy język zawęża możliwości formułowania krytyki, a przez to wzmacnia władzę. Nie chodzi o wygodę komunikacji ani neutralne uproszczenie gramatyki, lecz o polityczne odebranie wolności.
Na co uważać
Samo „aby ludzie mówili krócej” opisuje powierzchnię, nie cel stworzenia systemu.
Warunki pełnej odpowiedzi i punktacja
1 pkt – poprawne wyjaśnienie. 0 pkt – odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Informacje i źródła zadania
ID zadania: POL-2023-MAJ-F2023-Z16-2
Organizator: CKE
Wymagania PP2024: PP:I.1.7 | PP:I.1.8 | PP:III.1.10
Wymagania historyczne: I.1.8 wykazuje się znajomością i zrozumieniem treści utworów wskazanych w podstawie programowej jako lektury obowiązkowe; I.1.9 rozpoznaje tematykę i problematykę poznanych tekstów […]. III.1.9 rozumie zjawisko nowomowy; określa jego […] funkcje w tekście.
Epoki: literatura po 1945
Autorzy: George Orwell
Utwory: Rok 1984
Umiejętności: I.1 Czytanie utworów literackich | III.1 Elementy retoryki