Tekst A
Leon Dyczewski
[Pamięć przeszłości]
Pamięć łączy się nierozerwalnie z czasem i odnosi się do osób, wydarzeń, myśli i przeżyć, zachowań, wytworów użytkowych i symbolicznych, elementów natury, które istniały w określonym czasie uprzednio w stosunku do czasu obecnego. Przeszłość może być nam bliska czasowo lub bardzo odległa, mniej bądź bardziej znana, ale zawsze jest ona dla nas ogromną skarbnicą wiedzy i doświadczeń, z której trzeba korzystać. Paul Ricoeur1 stawia wręcz postulat „obowiązku pamięci”, bo jeżeli nie pamiętamy przeszłości, to stajemy się ubożsi w wiedzę i doświadczenia, trudniej nam wyznaczać cele działań i je realizować. Z przeszłości wyrasta nasza teraźniejszość i przeszłość zapowiada naszą przyszłość. „Nikt – pisze Norman Davies2 – nie potrafi wyobrazić sobie losów kraju, dopóki dobrze nie pozna jego genezy i rozwoju”.
W związku z pamięcią zbiorowości nasuwają się pytania: Dlaczego jedne elementy z przeszłości są wyraźniejsze, inne – słabiej dostrzegane, opisywane, interpretowane, a jeszcze inne – pomijane? Dlaczego jedne wciąż na nowo są nagłaśniane, a o inne się nie dba i powoli przechodzą w niepamięć? Dlaczego jedne elementy w istniejącej teraźniejszości długo są żywotne, inne szybko idą w niepamięć?. Dlatego, że w historii każdego narodu są tak znaczące wydarzenia i postacie, że nie da się ich pominąć. Stanowią one swoisty rdzeń historii i mają trwałą aktualność, co najwyżej są różnie interpretowane. W historii Polski nie da się więc pominąć faktu chrztu Mieszka I, a z nim – chrztu Polski, zwycięstwa polsko-litewskiego nad Krzyżakami pod Grunwaldem, uchwalenia konstytucji 3 maja w 1791 roku, odzyskania niepodległości i zjednoczenia kraju w 1918.
Wydobywanie z przeszłości i odsyłanie w niepamięć wydarzeń i osób, nawet znaczących, jest procesem sterowanym, świadomie podejmowanym przez określone gremia, ale także jest to proces spontaniczny i potrzebny, zwłaszcza dzisiaj, kiedy tak wiele się dzieje, kiedy tempo zmian jest wyjątkowo szybkie. Nie da się wszystkiego pamiętać i nie warto wszystkiego z przeszłości przywoływać do teraźniejszości. Zarówno pamięć, jak i niepamięć są konieczne, by zachować ciągłość i tożsamość, porządkować, systematyzować i lepiej rozumieć rzeczywistość. Trafnie to ujął David Lowenthal3: „[...] musimy zapomnieć większość tego, co widzieliśmy. [...] Tylko dzięki zapomnieniu możliwe staje się klasyfikowanie i porządkowanie chaosu”.
Motywy zainteresowania przeszłością są różne. Dwa z nich wydają się podstawowe. Pierwszy to ciekawość poznawcza skłaniająca ludzi do poznawania życia w bliższej i dalszej przeszłości. To typowy motyw badacza, np. historyka, etnografa, etnologa, socjologa. Oni bezinteresownie odtwarzają przeszłość w całościowym jej kontekście. Życie poprzednich pokoleń jest dla nich interesującą księgą, którą chętnie sami czytają i udostępniają innym. W każdym człowieku tkwi też chęć poznawania. Drugi motyw to motyw przydatności. Znajomość przeszłości i korzystanie z niej może pomóc w osiągnięciu celu. To motyw praktyków życiowych, dość częsty w przypadku działacza społecznego, ideologa, filozofa. Szukają oni w przeszłości czegoś, co może wzmocnić ich własny punkt widzenia na sprawy, na których im zależy: może pomóc je lepiej zrozumieć, wzmocnić planowane lub już podjęte działanie.
Przypisy i opis źródła
- Paul Ricoeur – francuski filozof.
- Norman Davies – brytyjski historyk.
- David Lowenthal – amerykański historyk i geograf.
Na podstawie: Leon Dyczewski, Pamięć przeszłości w mediach, [w:] Dziennikarstwo a literatura w XX i XXI wieku, red. nauk. Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Wojciech Furman, Jerzy Snopek, Warszawa 2011.
Tekst B
Jerzy Limon
W stronę pamięci
Ludzka pamięć – proces biochemiczny – nie jest zapisem komputerowym, tylko rejestracją poddaną montażowi, na dodatek nie do końca przez nas kontrolowanemu. Znamy to dobrze z własnego doświadczenia nie tylko dlatego, że czegoś nie zapamiętujemy, ale i z tego powodu, że zapamiętujemy inaczej niż inni. Albo nie to, co chcemy. Nawet siebie inaczej pamiętamy, niż inni nas pamiętają. Bywa również, że w perspektywie czasowej zmienia się nasza pamięć o danym wydarzeniu. Potrafimy przysięgać, zaklinać się, że było tak a nie inaczej. Chociaż wcześniej twierdziliśmy co innego. Tak jakby to inny człowiek pamiętał. Czyją zatem jesteśmy pamięcią? Kto nas zapamiętuje? Jak wiadomo, pamięć nie jest stałym zapisem, lecz procesem, w którym zdarzenia z przeszłości i ich zapisy ulegają stałym modyfikacjom, zamazaniu, innej konfiguracji, innym relacjom. Jednak nasza pamięć, gdy jest sprawna, nie działa tak jak komputer – nie zapisuje wszystkiego, co ją w teraźniejszości atakuje, co jej przekażą zmysły i myśli. Przeprowadza selekcję i zachowuje tylko niewielką część tego, co nas spotyka, co oglądamy, czego dotykamy, o czym mówimy czy co przeżywamy. Niczym montażysta w filmie, bo przecież w gruncie rzeczy nasza pamięć jest montażem i modyfikacją tego, czego doświadczamy w teraźniejszości, w myślach, snach i marzeniach. Ale nawet i to, co w pamięci jest od dawna przechowywane, stale podlega modyfikowaniu, modelowaniu na kształt niekoniecznie zgodny z tym, jak to samo zdarzenie zapamiętują inni albo jaki rzeczywisty kształt miały konkretne zdarzenia w czyjejś teraźniejszości.
W dodatku wrażenie jest takie, jakby ów proces przekształcania zdarzeń w narrację naszej pamięci nie był do końca przez nas kontrolowany, jakby w naszym umyśle siedział ktoś, kto za nas przeprowadza selekcję i wymodelowanie. Właśnie ów montażysta-fabularyzator, który nawet z nas samych wciąż na nowo tworzy narrację, zawartą w całej zawiłości naszego świadomego „ja". Jakże często zapominamy o czymś, co powinniśmy pamiętać, albo też pamiętamy mgliście coś, co powinniśmy pamiętać wyraziście. Jakże często pamiętamy coś, co dla nas jawi się jako coś zupełnie nieistotnego, nic nieznaczący szczegół, czyjąś twarz, wypowiedź, przedmiot. Jakieś zdarzenie bez związku. A dla montażysty to – widać – ważne.
Pamięć jest płynna, zmienna, niespokojnie ruchliwa jak rozlana rtęć. Kiedy staje się zapisem, przestaje już być sobą, a staje się tekstem, który należy do określonego gatunku, nie tylko ma swojego narratora, lecz także się już – w swym jednostkowym i materialnym kształcie – nie zmienia. Z ruchliwej rtęci tworzy się amalgamat1. A przecież oryginalność i niezwykłość pamięci (i snów) polega na swobodzie, na nieskrępowaniu konwencją gatunków, jakie wytworzyła kultura – jest najbardziej atawistyczna2 z naszych myślowych zdolności, nieokiełznana do końca przez system wychowawczy i edukacyjny, przez gramatykę naszego języka, a także przez techniki narracyjne czy logikę, poprzez które nakazuje się nam – drogą wieloletniego szkolenia – postrzegać i opisywać świat. Pamięć jest niesforna i nieposkromiona, nie zna lęku i wstydu, jest cudownym połączeniem słów i obrazów, zapachów i smaków, wszystkich zmysłów, myśli i wyobrażeń. Jest siostrą snów, kuzynką marzeń. To nie matryca, ale raczej kalejdoskop3 z dodatkowym wymiarem czasu.
Przypisy i opis źródła
- Amalgamat – tu: mieszanina różnych elementów; zlepek.
- Atawistyczna – pierwotna, wrodzona.
- Kalejdoskop – zabawka w kształcie rurki z umieszczonymi wewnątrz płaskimi, pochylonymi zwierciadłami, między którymi znajdują się kolorowe szkiełka i kamyki tworzące przez odbicie symetryczne wzory i barwne figury, zmieniające się za każdym potrząśnięciem przyrządu.
Na podstawie: Jerzy Limon, W stronę pamięci, [w:] tegoż, Młot na poetów albo Kronika ściętych głów, Gdańsk 2014.
Na podstawie obu tekstów napisz notatkę syntetyzującą na temat: sposób funkcjonowania pamięci. Twoja wypowiedź powinna liczyć 60–90 wyrazów.
Uwaga: w ocenie wypowiedzi będzie brana pod uwagę poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna.
Odpowiedź zapisuje się na tym urządzeniu i w tej przeglądarce.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Notatka dotyczy funkcjonowania pamięci, więc uwzględnij mechanizm zmian i perspektywę autorów.
2. Gdzie szukać?
Zaznacz, kto lub co wpływa na pamięć zbiorową i jednostkową w obu opisach.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Połącz wspólny problem z różnicą poziomu analizy. W limicie notatki pokaż relację stanowisk zamiast dwóch samodzielnych streszczeń.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
- Tematem obu tekstów jest opis sposobu funkcjonowania pamięci. Leon Dyczewski pisze o pamięci zbiorowości. Zauważa, że podlega ona sterowaniu, ponieważ określone grupy ludzi decydują o tym, o których wydarzeniach historycznych dany naród powinien pamiętać, żeby kształtować swoją tożsamość. Z kolei Jerzy Limon opisuje funkcjonowanie pamięci ludzkiej – jednostkowej. Ta pamięć również ulega wymodelowaniu, ale człowiek ma wrażenie, że dzieje się to poza jego kontrolą, ponieważ np. z upływem czasu inaczej pamięta jakieś wydarzenie. [72 wyrazy]
- Tematem obu tekstów są sposoby funkcjonowania pamięci. Dyczewski pisze o pamięci zbiorowości. Zauważa, że osnuta jest ona wokół faktów, których nie da się pominąć. Jest jednak kształtowana i zmienia się pod wpływem określonych gremiów i rzeczywistości. Zauważa, że pamięć służy kształtowaniu tożsamości zbiorowej, np. narodu. Z kolei Limon opisuje funkcjonowanie jednostkowej pamięci ludzkiej. Ta pamięć również ulega zmianom, ale dzieje się to poza świadomością i kontrolą człowieka, który po upływie pewnego czasu inaczej pamięta jakieś wydarzenie. [76 wyrazów]
- Oba teksty dotyczą sposobu funkcjonowania pamięci. Dyczewski mówi o pamięci zbiorowej, która podlega modyfikacjom. Zmiany w obrębie takiej pamięci dokonywane są przez określone grupy ludzi, decydujące, o których wydarzeniach historycznych należy pamiętać, żeby kształtować tożsamość narodową. Natomiast Limon opisuje sposób funkcjonowania pamięci w perspektywie jednostkowej. Pamięć jednostki, jak pamięć zbiorowa, także jest modyfikowana. Jednak w tym przypadku człowiek odnosi wrażenie, że ma ograniczoną kontrolę nad treściami zawartymi w swojej pamięci, ponieważ z nie do końca zrozumiałych powodów ludzka pamięć – wraz z upływem czasu – zmienia się, nieustannie przeobraża. [87 wyrazów]
Zasady oceniania
Wymagania egzaminacyjne 2024 Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Kształcenie literackie i kulturowe. I. Kształcenie literackie i kulturowe.
7. Kształcenie umiejętności czytania,
2. Odbiór tekstów kultury. Zdający: analizowania i interpretowania […] tekstów
1) przetwarza […] informacje z tekstów […]; kultury, a także ich wzajemnej
3) […] odczytuje informacje i przekazy korespondencji. jawne i ukryte […].
8. Kształcenie umiejętności świadomego odbioru […] tekstów kultury na różnych
SP
poziomach […]. I. Kształcenie literackie i kulturowe.
2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:
3) wyszukuje w tekście potrzebne informacje […].
4) odróżnia zawarte w tekście informacje ważne od informacji drugorzędnych;
5) wyszukuje w tekście informacje wyrażone wprost i pośrednio (ukryte). II. Kształcenie językowe.
1. Gramatyka języka polskiego. Zdający:
1. Pogłębianie funkcjonalnej wiedzy
1) wykorzystuje wiedzę z dziedziny fleksji, z zakresu nauki o języku. słowotwórstwa, frazeologii i składni w […] tworzeniu własnych wypowiedzi.
4. Ortografia i interpunkcja. Zdający:
1) stosuje zasady ortografii i interpunkcji […]. III. Tworzenie wypowiedzi.
2. Mówienie i pisanie. Zdający:
2. Wykorzystanie kompetencji językowych
2) buduje wypowiedź w sposób świadomy, […] w wypowiedziach […] pisemnych. za znajomością jej funkcji językowej […];
4) tworzy spójne wypowiedzi w następujących formach gatunkowych: […] notatka syntetyzująca.
Zasady oceniania notatki syntetyzującej Za notatkę syntetyzującą można uzyskać 4 punkty, w tym 3 punkty za treść i 1 punkt za poprawność językową, ortograficzną i interpunkcyjną. Treść
3 pkt
2 pkt
1 pkt
0 pkt notatka spełnia notatka spełnia notatka kryteria A, B i C kryteria A, B i C spełnia określone dla określone dla kryteria A i C
3 pkt, ALE nie
2 pkt, ALE nie określone dla została została
1 pkt, ALE zachowana zachowana nie została dozwolona liczba dozwolona liczba zachowana wyrazów wyrazów dozwolona liczba wyrazów
ALBO
ALBO
ALBO
A. przedstawienie notatka notatka notatka notatka nie stanowiska przedstawia – przedstawia – przedstawia spełnia każdego oparte na oparte na stanowisko żadnego autora kluczowych dla kluczowych dla każdego autora z kryteriów tematu tematu względem określonego informacjach – informacjach – zagadnienia dla 1 pkt stanowisko stanowisko określonego każdego autora każdego autora w temacie notatki, względem względem odtworzone na zagadnienia zagadnienia podstawie określonego określonego informacji w temacie notatki, w temacie notatki, zawartych odtworzone na odtworzone na w tekście podstawie podstawie informacji informacji zawartych zawartych w tekście, na w tekście, ale odpowiednim poziom poziomie uogólnienia jest uogólnienia zaburzony
B. zestawienie w notatce w notatce stanowisk obu stanowisk obu zestawiono zestawiono autorów nie autorów stanowiska obu stanowiska obu zestawiono albo autorów; autorów; zestawiono je poprawnie poprawnie niepoprawnie; nie wskazano np. wskazano np. wskazano np. punkty wspólne/ punkty wspólne/ punktów rozbieżne albo rozbieżne albo wspólnych/ różnorodność różnorodność rozbieżnych albo aspektów aspektów różnych aspektów zagadnienia zagadnienia zagadnienia określonego określonego określonego w temacie notatki w temacie notatki w temacie notatki ujętych w tekstach ujętych w tekstach ujętych w tekstach obu autorów obu autorów obu autorów
C. spójność notatka stanowi notatka stanowi notatka stanowi logiczną logiczną logiczną i zorganizowaną i zorganizowaną i zorganizowaną całość całość ALBO całość ALBO w notatce w notatce występują usterki występują usterki w spójności w spójności
D. długość notatki 60–90 wyrazów 60–90 wyrazów 60–90 wyrazów Poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna
1 pkt – poprawny zapis, dopuszczalne dwa błędy (językowe, ortograficzne lub interpunkcyjne).
0 pkt – trzy i więcej błędów (językowych, ortograficznych lub interpunkcyjnych). Uwaga. Jeżeli w kryterium Treść przyznano 0 pkt, wówczas nie przyznaje się punktów w kryterium Poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna.
INFORMACJA O ZASADACH OCENIANIA NOTATKI SYNTETYZUJĄCEJ
NAPISANEJ PRZEZ ZDAJĄCYCH ZE SPECYFICZNYMI TRUDNOŚCIAMI W UCZENIU SIĘ
(Z DYSLEKSJĄ, DYSORTOGRAFIĄ, DYSGRAFIĄ)
Egzaminator ocenia treść notatki syntetyzującej Treść (0–3) zgodnie z tabelą zamieszczoną na s. 8 tego dokumentu.
1 pkt – zapis poprawny językowo, dopuszczalne trzy błędy językowe.
0 pkt – cztery i więcej błędów językowych. Poprawność językowa (0–1) Uwaga. Oceniając notatkę syntetyzującą zdającego, u którego stwierdzono specyficzne trudności w uczeniu się (dysleksję lub dysortografię albo ortograficznej, ani interpunkcyjnej. Wskazówki dotyczące realizacji tematu notatki
1) Stanowiska autorów tekstów a) Stanowisko autora 1. tekstu, np. Pamięć zbiorowości/zbiorowa podlega modyfikowaniu/kształtowaniu/porządkowaniu. b) Stanowisko autora 2. tekstu, np. Pamięć jako proces biochemiczny nie podlega żadnym innym regułom / jest zmienna.
2) Zestawienie stanowisk, np. Z zestawienia stanowisk może wynikać:
- tekst 1.: perspektywa zbiorowości; tekst 2.: perspektywa jednostki
- tekst 1.: pamięć zbiorowa jest kształtowana/kontrolowana przez człowieka; tekst 2.: człowiek nie ma całkowitej kontroli nad pamięcią.
Uwaga. Kompozycja notatki jest dowolna, np. zdający może zacząć od zestawienia stanowisk autorów tekstów albo od przedstawienia stanowiska każdego z nich.
Wyjaśnienie rozwiązania
Opracowanie redakcyjne
Krok po kroku
W obu tekstach pamięć podlega zmianom, ale autorzy rozpatrują ją na różnych poziomach. Dyczewski opisuje głównie pamięć zbiorową i jej znaczenie dla tożsamości, Limon — jednostkowy proces wspominania.
Porównaj mechanizm: pamięć wspólnoty może być świadomie modelowana przez grupy decydujące o zachowaniu przeszłości, natomiast jednostka doświadcza przekształceń wspomnień często bez poczucia kontroli. To relacja między stanowiskami, która powinna organizować notatkę.
Napisz 60–90 wyrazów, ujmując wspólne zagadnienie i różnicę perspektyw. Nie twierdź, że Dyczewski całkowicie wyklucza spontaniczność albo że Limon uważa wszystkie wspomnienia za kłamstwo.
Przykładowa pełna notatka z klucza CKE
Tematem obu tekstów jest opis sposobu funkcjonowania pamięci. Leon Dyczewski pisze o pamięci zbiorowości. Zauważa, że podlega ona sterowaniu, ponieważ określone grupy ludzi decydują o tym, o których wydarzeniach historycznych dany naród powinien pamiętać, żeby kształtować swoją tożsamość. Z kolei Jerzy Limon opisuje funkcjonowanie pamięci ludzkiej – jednostkowej. Ta pamięć również ulega wymodelowaniu, ale człowiek ma wrażenie, że dzieje się to poza jego kontrolą, ponieważ np. z upływem czasu inaczej pamięta jakieś wydarzenie.
To jeden z dopuszczalnych sposobów realizacji tematu. Odpowiedź zapisz własnymi słowami.
Na co uważać
Dwa osobne streszczenia nie pokazują jeszcze, jak stanowiska autorów się ze sobą wiążą.
Warunki pełnej odpowiedzi i punktacja
Pełne rozwiązanie przedstawia stanowiska obu autorów w odniesieniu do tematu, poprawnie je zestawia i tworzy spójną całość liczącą 60–90 wyrazów. Oceniana jest również poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna. Szczegółowe progi oraz dostosowania znajdują się w zasadach CKE dla tego arkusza.
Informacje i źródła zadania
ID zadania: POL-2024-CZERWIEC-F2023-Z6
Organizator: CKE
Wymagania PP2024: PP:I.2.1 | PP:I.2.3 | PP:III.2.5 | PP:II.4.1
Wymagania historyczne: I.2.1 przetwarza […] informacje z tekstów […]; I.2.3 […] odczytuje informacje i przekazy jawne i ukryte […].
Autorzy: Leon Dyczewski | Jerzy Limon
Motywy: pamięć
Umiejętności: I.2 Odbiór tekstów kultury