Tekst A
Agnieszka Krzemińska
Kamień, papier, chmura
Verba volant, scripta manent, czyli „słowa ulatują, pismo pozostaje” – twierdzili Rzymianie. I mieli rację. Wszystko zaczęło się od paleolitycznych łowców – zbieraczy, którzy na ścianach jaskiń południowej Francji i Hiszpanii już ponad 40 tysięcy lat temu uwiecznili wizerunki zwierząt. Przyczyny powstania sztuki naskalnej pozostają tajemnicą, ale niewykluczone, że jedną z nich była niedoskonała ludzka pamięć, która wymagała jakiejś graficznej pomocy w utrwalaniu ważnych informacji.
Człowiek pisał na wszystkim, co miał pod ręką: na kamieniu, na glinie, na papirusie, na jedwabiu, na pergaminie, wreszcie – na papierze. Pergamin został wyparty przez papier dopiero w połowie XV wieku, gdy pojawiła się maszyna drukarska. Od tego momentu zmieniały się jedynie sposoby produkcji papieru i narzędzia piśmiennicze: gęsie pióro zaopatrzono w stalówkę, potem zmieniono je na pióro wieczne ze zbiorniczkiem na atrament, a w końcu – na długopis. Wykorzystywanie klawiatury to dziejowa nowość: mimo że pierwszą maszynę do pisania opatentowano w XIX wieku, to zdecydowana większość ludzi pisała ręcznie aż do momentu, gdy w domach na stałe zagościły komputery, a w naszych kieszeniach – smartfony.
Dziś szkoła jest jedną z ostatnich instytucji, w których długopisy trzymają się mocno, ale trochę za wcześnie, by mówić o śmierci papieru, służącego nam przez dwa tysiące lat. Przede wszystkim dlatego, że nowoczesne nośniki cyfrowe nadal są zawodne. Awaria komputera sprawia, że możemy stracić dane w nim zgromadzone. Z tego powodu ich bardziej zapobiegliwi użytkownicy zapisują ważne treści w wielu miejscach, również w chmurze. Niestety, dostęp do niej wymaga prądu, połączenia z siecią i jakiegoś urządzenia nawiązującego z nią kontakt. Ponadto w pościgu za coraz to nowszymi sposobami przechowywania treści, których wytwarzamy bardzo dużo, może nawet – za dużo, jesteśmy zmuszeni stale kupować nowe nośniki i zwiększać pojemność energochłonnych serwerów, przez co przyczyniamy się do produkcji elektrośmieci i do zużywania kurczących się zasobów energii.
Papier (choć powoli staje się produktem luksusowym i drogim) jest prostszy w użyciu, ponieważ do zapisu wystarczają ręka i ołówek, a do odczytania – oczy. Wbrew powszechnemu przekonaniu celulozowe kartki są dość trwałe, bo – jeśli nie spłoną – mogą z powodzeniem przetrwać 400 lat, podczas gdy zapis na taśmie magnetycznej znika po pół wieku, a na pendrivie typu flash – nawet po kilku latach. Z kolei teksty zapisane ręką ludzką przed wiekami na tradycyjnych nośnikach można odczytać, mimo że czas wytarł ich zarysy albo sprawił, że atrament wyblakł. Nowoczesne technologie umożliwiają wręcz odszyfrowywanie niewidocznych gołym okiem palimpsestów1, będących prawdziwą skarbnicą wiedzy o dawnych pokoleniach. Zapis analogowy ma jeszcze jedną zaletę – trudniej go podrobić niż zapis cyfrowy. Rozwój technologiczny sprawia, że nie przestaniemy korzystać z nośników cyfrowych, ale dla pewności powinniśmy sięgać także po te tradycyjne, które mają również walor estetyczny – nawet najlepszej jakości zdjęcie zabytkowego papirusu na ekranie komputera nie robi takiego wrażenia jak zobaczenie oryginału w muzealnej gablocie na własne oczy.
Przypisy i opis źródła
- Palimpsest – starożytny lub średniowieczny rękopis pisany na pergaminie, z którego wytarto wcześniejsze teksty.
Agnieszka Krzemińska, Kamień, papier, chmura, materiał własny CKE.
Tekst B
Olaf Szewczyk
Biblioteka w kieszeni
„Jeśli widzę dalej, to tylko dlatego, że stoję na ramionach olbrzymów” – powiedział Isaac Newton, wielki angielski uczony, odkrywca prawa powszechnego ciążenia. Prawdą jest, że każdy naukowiec może zrobić krok do przodu na ścieżce poznania tylko dlatego, że inni przetarli przed nim szlak. Ustalenia naszych poprzedników są warunkiem dzisiejszego postępu. Wiedza przez nich zgromadzona nie byłaby jednak nic warta, gdyby nie została utrwalona dla potomnych. To dzięki wynalezieniu pisma mogła rozwinąć się nauka, a w konsekwencji – dzisiejsza cywilizacja. Gdyby nie pismo, bylibyśmy dziś wciąż na etapie kultury zbieraczy i łowców. Z drugiej strony – warto zastanowić się, jak bardzo zaawansowana mogłaby być dziś nasza cywilizacja, gdyby ogrom ważnych ustaleń naszych przodków nie przepadł bezpowrotnie: ustaleń zapisanych w formie rękopisów, które spłonęły w pożarach, zbutwiały lub po prostu rozpadły się ze starości. Ilu ważnych pism Arystotelesa, zaginionych na przestrzeni wieków, nigdy nie mieliśmy szansy przeczytać?
Nietrwałość dawnych nośników informacji to tylko jedna z wad zapisu danych na glinianych tabliczkach, na papirusie, na pergaminie lub na papierze. Olbrzymim ograniczeniem był mały zasięg tak przechowywanej wiedzy. Zapisywane ręcznie, nierzadko w jednym tylko egzemplarzu, kłopotliwe w kopiowaniu, tradycyjne nośniki pisma miały, siłą rzeczy, charakter skrajnie elitarny. Wiedza nie miała zatem szansy rozprzestrzeniać się tak jak dzisiaj. Co więcej, przy małej liczbie istniejących egzemplarzy niefortunne zdarzenia losowe, jak pożar biblioteki, mogły na zawsze wymazać dane informacje z zasobu wiedzy ludzkości. Wynalezienie druku przez Gutenberga w znacznej mierze ograniczyło skalę tego problemu, ponieważ książki – drukowane w wielu egzemplarzach – okazały się nieporównywalnie bardziej dostępne niż rękopisy. Prawdziwy przełom przyniosło jednak dopiero pojawienie się cyfrowych nośników danych.
Dzisiejsze, elektroniczne nośniki danych są wolne od wielu ograniczeń tradycyjnych form przechowywania informacji. Możemy zapisywać treści w dużej liczbie kopii jednocześnie, a przechowywanie w chmurze sprawia, że są one bezpieczne: gdyby jeden z serwerów obsługujących daną chmurę uległ awarii, wciąż będą istnieć kopie zapasowe przechowywane na innych, bliźniaczych komputerach. Z kolei publikacja w medium elektronicznym – np. za pomocą poczty, medium społecznościowego, strony internetowej – pozwala na natychmiastowe przekazanie informacji wszystkim zainteresowanym.
Niezwykłe jest to, jak wiele informacji zapisanych w formie cyfrowej można zmieścić na elektronicznym nośniku. Niewielki czytnik książek, wyposażony w ekran dotykowy, na którym wyświetlają się kolejne strony lektury, może pomieścić tyle powieści, ile – w formie tradycyjnych papierowych woluminów – wypełniłoby wielkie biblioteki. Zbiory gigantycznej Biblioteki Kongresu USA, której półki, zastawione książkami, mają łączną długość prawie półtora tysiąca kilometrów, zajęłyby – utrwalone w formie cyfrowej – kilkanaście terabajtów danych. Wszystkie te dane moglibyśmy dziś zapisać na nośniku USB, nie większym niż breloczek do kluczy.
Olbrzymia pojemność cyfrowych nośników danych to nie tylko wygoda i oszczędność miejsca. To także konieczność w świecie dzisiejszej nauki, z jej wielkimi, wciąż rosnącymi zasobami wiedzy. Jest jej już tak wiele, że nawet uczeni o wąskich specjalizacjach miewają trudność z przyswajaniem wszelkich ustaleń dla nich istotnych. Nasze mózgi nie są przecież ewolucyjnie przystosowane do przechowywania tak wielkich zbiorów danych. Dzięki technologiom cyfrowym możemy jednak nie tylko gromadzić praktycznie dowolne ilości informacji, lecz także łatwo te zbiory przeszukiwać, i to błyskawicznie, przykładowo: dzięki filtrowaniu plików pod względem występowania konkretnych słów kluczowych lub zwrotów. W przypadku tradycyjnych, niecyfrowych form zapisu, takich jak książki, nie byłoby to możliwe. Łatwość korzystania ze zdigitalizowanych zasobów sprawia zatem, że biblioteki coraz częściej będziemy nosić w kieszeni.
Przypisy i opis źródła
Olaf Szewczyk, Biblioteka w kieszeni, materiał własny CKE.
Na podstawie obu tekstów napisz notatkę syntetyzującą na temat: tradycyjne a cyfrowe sposoby przechowywania informacji. Twoja wypowiedź powinna liczyć 60–90 wyrazów.
Uwaga: w ocenie wypowiedzi będzie brana pod uwagę poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna.
Odpowiedź zapisuje się na tym urządzeniu i w tej przeglądarce.
Podpowiedź
Opracowanie redakcyjne
Odsłaniaj wskazówki po kolei, tylko gdy potrzebujesz dalszej pomocy. Po każdej spróbuj wrócić do samodzielnego rozwiązania.
1. Od czego zacząć?
Tematem są sposoby utrwalania wiedzy, więc wybierz z tekstów ich oceny, nie pełną historię wynalazków.
2. Gdzie szukać?
Porównaj stosunek autorów do tradycyjnych i cyfrowych nośników, uwzględniając zastrzeżenia.
3. Jak zbudować odpowiedź?
Połącz wspólny problem z różnicą ocen. Zachowaj limit notatki, spójność i własne sformułowania bez jednostronnego uproszczenia.
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź przykładowa / klucz CKE
- Autorzy oceniają wartość powstania tradycyjnych i cyfrowych sposobów przechowywania informacji jako odpowiedzi na potrzebę utrwalania wiedzy. Agnieszka Krzemińska uważa, że powinniśmy korzystać z tradycyjnych nośników informacji, ponieważ elektroniczne są mniej trwałe i bardziej zawodne niż tradycyjny papier, który jest łatwiejszy w użyciu. Podkreśla ona jednak, że korzystanie z nośników cyfrowych jest nieuniknione. Z kolei Olaf Szewczyk opowiada się za cyfrowymi sposobami przechowywania danych. Nie mają one takich ograniczeń jak tradycyjne, tj. np. mniejsza pojemność i nietrwałość. [76 wyrazów]
- Krzemińska, choć zwraca uwagę na kosztowność papieru jako tradycyjnego nośnika, to preferuje jego używanie ze względu na zalety, których są pozbawione cyfrowe narzędzia utrwalające treści – jest np. mniej zawodny, łatwiejszy w użyciu, nie wymaga ciągłego doposażania. Szewczyk – w przeciwieństwie do autorki tekstu 1. – opowiada się za elektronicznym zapisem wiedzy. Uważa, że taka technika pozwala na utrwalanie większych zasobów danych i łatwiejsze ich przeszukiwanie, niż umożliwiają to tradycyjne nośniki. Oboje autorzy dostrzegają związek rozwoju sposobów przechowywania informacji z postępem cywilizacyjnym. [79 wyrazów]
Zasady oceniania
Wymagania ogólne Wymagania szczegółowe I. Kształcenie literackie i kulturowe. I. Kształcenie literackie i kulturowe.
7. Kształcenie umiejętności czytania,
2. Odbiór tekstów kultury. Zdający: analizowania i interpretowania […] tekstów
1) przetwarza […] informacje z tekstów […]; kultury, a także ich wzajemnej
3) […] odczytuje informacje i przekazy korespondencji. jawne i ukryte […].
8. Kształcenie umiejętności świadomego odbioru […] tekstów kultury na różnych SP, klasy IV–VI poziomach […]. I. Kształcenie literackie i kulturowe.
2. Odbiór tekstów kultury. Uczeń:
2) wyszukuje w tekście informacje wyrażone wprost i pośrednio;
5) odróżnia zawarte w tekście informacje ważne od drugorzędnych. II. Kształcenie językowe. II. Kształcenie językowe.
1. Pogłębianie funkcjonalnej wiedzy
1. Gramatyka języka polskiego. Zdający: z zakresu nauki o języku.
1) wykorzystuje wiedzę z dziedziny fleksji, słowotwórstwa, frazeologii i składni w […] tworzeniu własnych wypowiedzi.
4. Ortografia i interpunkcja. Zdający:
1) stosuje zasady ortografii i interpunkcji […]. III. Tworzenie wypowiedzi. III. Tworzenie wypowiedzi.
2. Wykorzystanie kompetencji językowych
2. Mówienie i pisanie. Zdający: […] w wypowiedziach […] pisemnych.
2) buduje wypowiedź w sposób świadomy, ze znajomością jej funkcji językowej […];
5) tworzy spójne wypowiedzi w następujących formach gatunkowych: […] notatka syntetyzująca.
Zasady oceniania notatki syntetyzującej Za notatkę syntetyzującą można uzyskać 4 punkty, w tym 3 punkty za treść i 1 punkt za poprawność językową, ortograficzną i interpunkcyjną. Treść
3 pkt
2 pkt
1 pkt
0 pkt notatka spełnia notatka spełnia notatka kryteria A, B i C kryteria A, B i C spełnia określone dla określone dla kryteria A i C
3 pkt, ALE
2 pkt, ALE określone dla nie została nie została
1 pkt, ALE zachowana zachowana nie została dozwolona liczba dozwolona liczba zachowana wyrazów wyrazów dozwolona liczba wyrazów
ALBO
ALBO
ALBO
A. przedstawienie notatka notatka notatka notatka nie stanowiska przedstawia – przedstawia – przedstawia spełnia oparte na oparte na stanowisko żadnego każdego kluczowych dla kluczowych dla każdego autora z kryteriów autora tematu tematu względem określonego informacjach – informacjach – zagadnienia dla 1 pkt stanowisko stanowisko określonego każdego autora każdego autora w temacie notatki, względem względem odtworzone zagadnienia zagadnienia na podstawie określonego określonego informacji w temacie notatki, w temacie notatki, zawartych odtworzone na odtworzone na w tekście podstawie podstawie informacji informacji
ALBO
zawartych zawartych w tekście, w tekście, ale notatka na odpowiednim poziom przedstawia poziomie uogólnienia jest niepełne uogólnienia zaburzony stanowisko każdego autora względem zagadnienia określonego w temacie notatki, odtworzone na podstawie informacji zawartych w tekście
B. zestawienie w notatce w notatce stanowisk obu zestawiono zestawiono autorów nie stanowisk obu stanowiska obu stanowiska obu zestawiono albo autorów autorów; autorów; zestawiono je poprawnie poprawnie niepoprawnie; nie wskazano np. wskazano np. wskazano np. punkty wspólne/ punkty wspólne/ punktów rozbieżne albo rozbieżne albo wspólnych/ różnorodność różnorodność rozbieżnych albo aspektów aspektów różnych aspektów zagadnienia zagadnienia zagadnienia określonego określonego określonego w temacie notatki w temacie notatki w temacie notatki ujętych w tekstach ujętych w tekstach ujętych w tekstach obu autorów obu autorów obu autorów
C. spójność notatka stanowi notatka stanowi notatka stanowi logiczną logiczną logiczną i zorganizowaną i zorganizowaną i zorganizowaną całość całość ALBO całość ALBO w notatce w notatce występują usterki występują usterki w spójności w spójności
D. długość notatki 60–90 wyrazów 60–90 wyrazów 60–90 wyrazów Poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna
1 pkt – poprawny zapis, dopuszczalne dwa błędy (językowe, ortograficzne lub interpunkcyjne).
0 pkt – trzy i więcej błędów (językowych, ortograficznych lub interpunkcyjnych). Uwagi.
1) Jeżeli w kryterium Treść przyznano 0 pkt, wówczas nie przyznaje się punktów w kryterium Poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna.
2) W latach 2026–2030 poprawne jest stosowanie przez zdającego zarówno pisowni zgodnej z zasadami ortografii obowiązującymi do 31 grudnia 2025 r., jak i pisowni zgodnej z zasadami wprowadzonymi od 1 stycznia 2026 r. Zdający zachowa poprawność pisowni, jeżeli wybierze jedną z norm dla pisowni określonego wyrazu i będzie stosował ją konsekwentnie w całej notatce. Egzaminator zaznaczy błąd ortograficzny tylko wtedy, gdy w tej samej notatce ten sam wyraz zostanie zapisany na dwa różne sposoby (np. raz Białostoczanin, a raz białostoczanin).
INFORMACJA O ZASADACH OCENIANIA NOTATKI SYNTETYZUJĄCEJ
NAPISANEJ PRZEZ ZDAJĄCYCH ZE SPECYFICZNYMI TRUDNOŚCIAMI W UCZENIU SIĘ
(Z DYSLEKSJĄ, DYSORTOGRAFIĄ, DYSGRAFIĄ)
Egzaminator ocenia treść notatki syntetyzującej zgodnie Treść (0–3) z tabelą zamieszczoną na s. 7–8 tego dokumentu.
1 pkt – zapis poprawny językowo, dopuszczalne trzy błędy językowe.
0 pkt – cztery i więcej błędów językowych. Poprawność językowa (0–1) Uwaga. Oceniając notatkę syntetyzującą zdającego, u którego stwierdzono specyficzne trudności w uczeniu się (dysleksję ani poprawności ortograficznej, ani interpunkcyjnej. Wskazówki dotyczące realizacji tematu notatki
1) Stanowiska autorów tekstów a) Stanowisko autorki tekstu 1., np.
- Powinno się sięgać po tradycyjne sposoby przechowywania informacji ze względu na korzyści, których nie zapewniają nośniki cyfrowe.
- Warto korzystać z tradycyjnych sposobów przechowywania informacji, mimo że używanie cyfrowych nośników informacji jest nieuniknione. b) Stanowisko autora tekstu 2., np. Cyfrowe sposoby przechowywania informacji są lepsze od tradycyjnych. 2) Zestawienie stanowisk a) punkty wspólne, np.:
- potrzeba utrwalania informacji jako przyczyna powstania nośników informacji
- nieuchronność korzystania z cyfrowych nośników informacji
- związek rozwoju sposobów przechowywania informacji z postępem cywilizacyjnym
- konieczność rozwijania cyfrowych sposobów przechowywnia informacji ze względu na rosnące zasoby treści b) punkty rozbieżne, np.:
- tekst 1.: tradycyjne nośniki informacji mają zalety, których nośniki cyfrowe są pozbawione; tekst 2.: tradycyjne nośniki informacji mają wady, których nośniki cyfrowe są pozbawione
- tekst 1.: używanie nośników cyfrowych wiąże się z ograniczeniami; tekst 2.: używanie nośników cyfrowych daje większe możliwości. Uwagi. 1) Wymienienie wyłącznie wad i zalet nośników tradycyjnych i cyfrowych albo wskazanie, które z nich mają więcej wad lub zalet, nie stanowi przedstawienia stanowiska autora danego tekstu. 2) Kompozycja notatki jest dowolna, np. zdający może zacząć od zestawienia stanowisk autorów tekstów albo od przedstawienia stanowiska każdego z nich.
Wyjaśnienie rozwiązania
Opracowanie redakcyjne
Krok po kroku
Porównaj tradycyjny i cyfrowy zapis według ocen autorów. Wspólny punkt to potrzeba utrwalania i przekazywania rosnących zasobów wiedzy.
Krzemińska docenia niezawodność i łatwość użycia papieru, choć dostrzega nieunikniony rozwój narzędzi cyfrowych. Szewczyk akcentuje przewagę zapisu elektronicznego: większą pojemność, możliwość wyszukiwania i łatwiejszy dostęp.
Połącz wspólny problem z różnicą preferencji w jednym tekście liczącym 60–90 wyrazów. Zachowaj zastrzeżenia autorów: autorka nie odrzuca całej technologii, a porównanie nie sprowadza się do prostego podziału na stare i nowe.
Przykładowa pełna notatka z klucza CKE
Autorzy oceniają wartość powstania tradycyjnych i cyfrowych sposobów przechowywania informacji jako odpowiedzi na potrzebę utrwalania wiedzy. Agnieszka Krzemińska uważa, że powinniśmy korzystać z tradycyjnych nośników informacji, ponieważ elektroniczne są mniej trwałe i bardziej zawodne niż tradycyjny papier, który jest łatwiejszy w użyciu. Podkreśla ona jednak, że korzystanie z nośników cyfrowych jest nieuniknione. Z kolei Olaf Szewczyk opowiada się za cyfrowymi sposobami przechowywania danych. Nie mają one takich ograniczeń jak tradycyjne, tj. np. mniejsza pojemność i nietrwałość.
To jeden z dopuszczalnych sposobów realizacji tematu. Odpowiedź zapisz własnymi słowami.
Na co uważać
Nie zastępuj stanowisk autorów własnym przekonaniem o wyższości telefonu albo książki.
Warunki pełnej odpowiedzi i punktacja
Pełne rozwiązanie przedstawia stanowiska obu autorów w odniesieniu do tematu, poprawnie je zestawia i tworzy spójną całość liczącą 60–90 wyrazów. Oceniana jest również poprawność językowa, ortograficzna i interpunkcyjna. Szczegółowe progi oraz dostosowania znajdują się w zasadach CKE dla tego arkusza.
Informacje i źródła zadania
ID zadania: POL-2026-MAJ-F2023-Z6
Organizator: CKE
Wymagania PP2024: PP:I.2.1 | PP:I.2.3 | PP:III.2.5 | PP:II.4.1
Epoki: starożytność
Autorzy: Arystoteles | Agnieszka Krzemińska | Olaf Szewczyk
Utwory: Poetyka
Motywy: nauka i technika
Umiejętności: I.2 Odbiór tekstów kultury