Zadanie 5 — matura 2022

Kazimierz Ajdukiewicz
Zagadnienia i kierunki filozofii
Racjonalizm i irracjonalizm. Przechodzimy obecnie do omówienia drugiej pary,
przeciwstawnych sobie kierunków: racjonalizmu i irracjonalizmu – albo inaczej
antyirracjonalizmu i irracjonalizmu. Hasła racjonalistyczne występowały niejednokrotnie
w dziejach myśli ludzkiej. Największe swe nasilenie i największy wpływ na dzieje zyskały one
jednak w wieku XVIII, stanowiąc istotny składnik ideologii tzw. wieku oświecenia.
Racjonalizm głosi kult poznania racjonalnego – przeciwstawiając się irracjonalizmowi, kult
poznania zdobytego na drodze przyrodzonej – przeciwstawiając się poznaniu czerpiącemu
ze źródeł nadprzyrodzonych, głosi kult intelektu – przeciwstawiając się uczuciu. Wszystkie te
sformułowania są jednak ogólnikowe, mało uchwytne i mogą łatwo stać się źródłem
nieporozumienia. Hasło racjonalizmu nie zostało bodaj nigdy wyraźnie (a więc w taki sposób,
jaki racjonalizm uważa za jedynie właściwy) sformułowane. Racjonalizm ceni takie poznanie,
dla którego wzorem jest poznanie naukowe, albo dokładniej, którego wzorem są nauki
matematyczne i przyrodnicze. Odrzuca zaś poznanie powołujące się na objawienie, wszelkie
przeczucia, jasnowidztwa, magiczne wróżby itd. Nie jest jednak rzeczą łatwą zdać sprawę
z tego, co odróżnia poznanie naukowe od tamtych innych postaci poznania.
Może najlepiej uda się scharakteryzować poznanie naukowe przez podkreślenie dwóch
postulatów, którym musi ono czynić zadość. Poznaniem naukowym jest tylko taka treść
myślowa, która, po pierwsze – daje się drugiemu zakomunikować w słowach rozumianych
dosłownie, tj. bez przenośni, porównań i innych półśrodków przekazywania myśli. Po drugie
– do tytułu poznania naukowego rościć sobie może pretensje tylko takie twierdzenie,
o którego słuszności lub niesłuszności może się w zasadzie przekonać każdy, jeśli się tylko
znajdzie w odpowiednich warunkach zewnętrznych. Słowem, poznanie naukowe jest
poznaniem intersubiektywnie komunikowalnym i intersubiektywnie kontrolowalnym.
Ta właśnie intersubiektywność jest – jak się zdaje – charakterystyczną cechą poznania
racjonalnego. Racjonalizm, ceniąc tylko poznanie racjonalne, sprowadzałby się więc do
przyznawania wartości tylko poznaniu intersubiektywnie komunikowalnemu
i kontrolowalnemu. Motywem, dla którego racjonalizm tylko takie poznanie ceni, jest
motyw społeczny. Racjonalizm głosi, że tylko wtedy wolno głosić swoje przekonanie –
i domagać się dla niego powszechnego uznania, gdy daje się ono w sposób dokładny
wypowiedzieć w słowach i gdy każdy może się (w zasadzie przynajmniej) przekonać o jego
słuszności lub niesłuszności. Idzie tu po pierwsze o to, by społeczeństwa chronić przed
opanowaniem ich przez niezrozumiały frazes, mający mimo to nieraz silny oddźwięk
uczuciowy i wpływający skutkiem tego na postępowanie poszczególnych jednostek i całe
ruchy społeczne, a po drugie, idzie o ochronę przed bezkrytycznym przejmowaniem
poglądów głoszonych przez ich wyznawców nieraz z całą siłą przekonania, ale
niedostępnych sprawdzeniu przez innych, a więc przynajmniej podejrzanych o to, że są
fałszywe. Idzie więc o ochronę społeczeństwa przed nonsensem i przed fałszem. [...]
Poznanie racjonalne płaci jednak za swój intersubiektywny charakter wysoką cenę. Staje
się schematyczne, abstrakcyjne i traci swój intymny kontakt z przedmiotem. Wyjaśnijmy to
zdanie na przykładzie. Każdy posiada dokładną znajomość swoich własnych przeżyć. Gdy
odczuwam jakiś ból, to jest on mi dany w całej swej konkretności i we wszelkich swych
odcieniach. Spróbujmy jednak to, co nam o tym naszym własnym bólu jest wiadome, wyrazić
bez przenośni w słowach dla każdego niedwuznacznie zrozumiałych. Spostrzeżemy od razu,

jak mało potrafimy bez przenośni wypowiedzieć z tego, co sami o naszym bólu wiemy.
Potrafimy może wskazać, w którym miejscu ból odczuwamy, potrafimy określić
w przybliżeniu siłę bólu. Poza tym sięgniemy do przenośni, określając ból jako szarpiący,
kłujący, palący, ostry, tępy [...]. Ale mimo użycia tych przenośni nie potrafimy za pomocą
słów nikomu dostarczyć tej wiedzy o naszym bólu, którą sami posiadamy. […] To zatem
z naszej wiedzy o przedmiotach danych nam w sposób bezpośredni, co potrafimy drugiemu
zakomunikować, jest tylko schematem, jest zawsze tylko abstrakcją, którą słuchacz może na
własną odpowiedzialność wypełnić konkretną treścią, niekoniecznie pokrywającą się z tą,
jaką pragnęliśmy mu za pomocą naszych słów opisać, To, co z naszej wiedzy
o przedmiotach potrafimy oddać w słowach, nie zastąpi bezpośredniego z nimi obcowania,
zachowa zawsze pewien dystans i nie będzie wyrazem takiego intymnego z nimi kontaktu
jak ten kontakt, który z nimi nawiązujemy przez ich spostrzeżenie (jeśli idzie o przedmioty
świata fizycznego) lub ich przeżycie (jeśli idzie o własne zjawiska psychiczne).
Tę schematyczność, abstrakcyjność i ten brak intymnego kontaktu z przedmiotami
zarzucają przeciwnicy hasła racjonalistycznego poznaniu racjonalnemu. Uznają jego
doniosłość przede wszystkim dla praktyki, dla działania, odmawiają mu jednak tej pełni, jaką
posiada poznanie uzyskiwane przez bezpośredni kontakt z przedmiotami, a nie dające się
intersubiektywnie w słowach wypowiedzieć.
Kazimierz Ajdukiewicz, Zagadnienia i kierunki filozofii, Warszawa 1983.