Tekst źródłowy
Erich Fromm — Tekst(y) źródłowy(e) przed pierwszym zadaniem
Erich Fromm
Ucieczka od wolności
Egzystencja ludzka zaczyna się wtedy, kiedy niedobór działania przez instynkty przekracza
pewien punkt; kiedy dostosowanie do przyrody traci charakter przymusu, a sposób działania
przestaje być utrwalony w mechanizmach dziedziczenia. Innymi słowy, egzystencja ludzka
i wolność są od początku nierozłączne. Słowo wolność jest użyte tu nie w sensie pozytywnym,
wolność do, lecz w sensie negatywnym, wolność od, a mianowicie wolność od instynktownie
zdeterminowanego działania.
Wolność w omawianym właśnie sensie jest darem dwuznacznym. Człowiek […] brnie
poprzez różnego rodzaju niebezpieczeństwa i lęki wynikłe z owego braku wyposażenia
w instynkt. A jednak ta zupełna bezradność człowieka jest fundamentem, na którym opiera się
cały jego dalszy rozwój; biologiczna słabość człowieka warunkuje kulturę ludzką. […]
W miejsce z góry określonej instynktownej akcji człowiek musi rozważyć w swym umyśle
różne możliwe sposoby działania; zaczyna myśleć. Zmienia swoją rolę w przyrodzie z czysto
biernej adaptacji na czynną; zaczyna wytwarzać. Wynajduje narzędzia, a opanowując w ten
sposób przyrodę, coraz bardziej się od niej oddala. Zyskuje mglistą świadomość swojej
odrębności – a raczej odrębności swojej grupy – tego, że nie jest tożsamy z przyrodą. Świta mu
tragizm jego losu: być częścią natury, a zarazem przekraczać ją. […]
Biblijny mit o wygnaniu człowieka z raju jest szczególnie wymownym przedstawieniem
podstawowej relacji człowieka i wolności. […] Akt nieposłuszeństwa jako akt wolności jest
początkiem rozumu. Mit mówi też o dalszych następstwach pierwszego aktu wolności.
Naruszona została pierwotna harmonia między człowiekiem a naturą. […] Człowiek oddzielił
się od przyrody, stając się jednostką zrobił pierwszy krok w kierunku uczłowieczenia. Dokonał
pierwszego aktu wolności. Mit akcentuje spowodowane tym aktem cierpienia. Przekroczenie
natury, wyobcowanie się od niej i od drugiej ludzkiej istoty sprawia, że człowiek staje nagi
i zawstydzony. Jest sam i jest wolny, lecz zarazem bezsilny i przerażony. […]
Wolność od nie jest identyczna z pozytywną wolnością, z wolnością do. Wyłanianie się
człowieka z przyrody jest procesem długotrwałym; człowiek pozostaje w dużej mierze
związany ze światem, z którego wyszedł […]. Owe pierwotne więzi hamują pełny rozwój
człowieka; stają na drodze rozwoju jego rozumu i zdolności krytycznych […]. Istnieje jednak
jeszcze drugi aspekt. Owo utożsamienie z przyrodą, klanem czy religią daje jednostce poczucie
bezpieczeństwa. […] Może cierpieć głód i ucisk, lecz nie cierpi najgorszej z mąk – zupełnego
osamotnienia i zwątpienia.
[…] W rzeczywistości dzieje ludzkości to wieczna walka i zmaganie. Każdy krok w stronę
indywiduacji przynosił ludziom nowe zagrożenie. Raz rozluźnione więzi pierwotne nie dadzą
się naprawić. Nie ma powrotu do utraconego raju. Istnieje tylko jedno możliwe, twórcze
rozwiązanie dla złączenia zindywidualizowanego człowieka ze światem: aktywna solidarność
z wszystkimi ludźmi, spontaniczna działalność, miłość i praca, dzięki którym człowiek
zjednoczy się na nowo ze światem, już nie z pomocą pierwotnych więzi, lecz jako wolna
i niezależna jednostka.
Erich Fromm, Ucieczka od wolności, przeł. Olga i Andrzej Ziemilscy, Warszawa 1997, s. 47–51.
Zobacz cytowanie w arkuszu
Polecenie
Wyjaśnij sens użytego przez Ericha Fromma sformułowania, że wolność jest darem
dwuznacznym.
Informacje o zadaniu
Filozofowie / autorzy: Erich Fromm
Dział: Antropologia
Pojęcia: wolność woli
Pokaż odpowiedź
Odpowiedź CKE
Sformułowanie: wolność jest darem dwuznacznym, oznacza, że wyzwolenie się spod władzy
instynktów z jednej strony osłabia człowieka biologicznie (istota działająca instynktownie łatwiej
porusza się w świecie przyrody), a z drugiej strony pozwala mu myśleć i tworzyć kulturę, co z kolei
umożliwia mu kontrolę nad przyrodą.
Zasady oceniania
Maksymalnie 1 pkt; szczegółowe progi w PDF zasad oceniania.