Zadanie 16 — matura 2026

Stefan Żeromski
Przedwiośnie
— Towarzysze! Państwo — jest to organizacja, gdzie jedni sprawują władzę, a inni tejże
władzy podlegają. W każdym państwie, a więc i w tym tutaj, świeżo utworzonym, są klasy
rządzące i są klasy, którymi się zarządza. Któż tedy tutaj u nas rządzi i na jakiej zasadzie?
Do sprawowania rządów w tym społeczeństwie, jak w każdym dzisiejszym — z wyjątkiem
jednego okręgu na ziemskim globie — uprawnia siła ekonomiczna jednej klasy, burżuazji,
nagromadzenie bogactw, posiadanie ziemi i fabryk. To jest podstawa władzy naszych
dzisiejszych rozkazodawców i to jest zasada uprawniająca ich do rządów. Robotnik
w dzisiejszym społeczeństwie nie może rządzić, gdyż nie posiada ziemi i bogactw, które
jedynie zapewniają posiadanie władzy. Władza w państwie dzisiejszym przypada jednej
klasie posiadaczów, która tej swojej władzy używa po to, aby bronić swej społecznej
egzystencji. Państwo dzisiejsze jest to narzędzie ucisku jednej klasy przez drugą. My, jako
przedstawiciele klasy robotniczej, musimy występować przeciwko państwu, jesteśmy bowiem
wyrazicielami międzynarodowej organizacji pracowników.
Mógłby ktoś utrzymywać, iż klasa robotnicza, sięgnąwszy po władzę w danym
społeczeństwie i państwie, również będzie gnębić inne klasy społeczne i że państwo w ręku
robotników również stanie się narzędziem ucisku. Mogłoby to tak być, gdyby istnienie klas
społecznych miało być wieczne. Ale właśnie klasa robotnicza chce zdobyć władzę nie po to,
aby ciemiężyć inną klasę społeczną, lecz po to, aby znieść podział społeczeństwa na klasy.
Nie będzie mogła istnieć niewola klas tam, gdzie samych klas wcale nie będzie, gdzie
wszyscy ludzie będą robotnikami. Zamierzeniem naszym jest to jedno, aby znieść
panowanie ludzi nad ludźmi, aby skasować niewolnictwo jednych a próżnowanie innych, aby
stworzyć społeczeństwo pracujących, równych i wolnych ludzi.
Mówczyni poprawiła swe krucze, niemal fiołkowe włosy i ciągnęła dalej głosem nieco
odmiennym, nastawionym na ton inny:
— Powiedziane było tutaj, że celem naszym jest powalenie kapitalizmu i tryumf
socjalizmu. Jeżeli w tej walce przyjdzie do orężnego powstania, to tylko dlatego, że klasy
posiadające nie rozumieją momentu dziejowego, który przeżywamy. […]
— Jestem z zawodu lekarką i jako lekarka poznałam z bliska i z własnego
doświadczenia zgniliznę dzisiejszego świata. Przyszłam do przekonania, iż w dzisiejszym
świecie panuje straszne zwyrodnienie. Klasa robotnicza zwyradnia się w nędzy i ciemnocie.
Obecny ustrój kapitalistyczny prowadzi całą ludzkość do upadku. Tutaj, w tym mieście
Warszawie, 85 procent dzieci w wieku szkolnym ma początki suchot. Przeciętna długość
życia robotnika wynosi 39 lat, przeciętna długość życia księdza 60 lat. W roku 1918 na
33 000 wypadków śmierci w Warszawie 25 000 było zmarłych na suchoty. Cała klasa
robotnicza przeżarta jest nędzą i chorobami. Życie, jakie na tej ziemi pędzi robotnik, ginący
z nędzy, powoduje zwyrodnienie, a używanie, nadmiar, przesyt doprowadza również
burżuazję do zwyrodnienia. […]
Te enuncjacje towarzyszki-lekarki wywarły na słuchaczach silne wrażenie. Co więcej,
wytworzyły jakieś poruszenie umysłów, które dotychczas znajdowały się w stanie biernego
słyszenia wyrazów — „klasa”, „proletariat”, „burżuazja”, „robotnik”, „walka klas” itd. Lecz na
skutek tych enuncjacji i Cezary poczuł w sobie właściwą mu przekorność. Każde bowiem
uwydatnienie pewnych prawd za pomocą mówionego słowa — uwydatniało zarazem braki
i wady argumentacji, a nadto przywodziło na pamięć rzeczywiste obrazy zaprzeczające

MFIP-R0_100
z gruntu słowom głoszonym jako prawdy. Każde niemal słowo budziło w umyśle słuchacza
kontrsłowo, a każda prawda głoszona domagała się wysunięcia i postawienia kontrprawdy.