Zadanie 3 — matura 2026

Tadeusz Czeżowski
Paradoks wolności (1)
Dobrze wiadomo, że zasada powszechnej wolności nie daje się urzeczywistnić;
sprzeczność interesów i dążeń doprowadziłaby rychło do anarchii. Warto jednak zastanowić
się nad strukturą rozumowania, które nie tylko potwierdza takie przewidywanie, lecz nadto
wykazuje, że zasada owa zawiera wewnętrzną sprzeczność. Jeżeli bowiem założymy, że
wszystko wolno, to wolno także zaprzeczyć, by było wszystko wolno; a jeżeli wolno
zaprzeczyć, że wszystko wolno, to nieprawda, że wszystko wolno. Jest to rozumowanie
analogiczne do znanego w logice dowodzenia według zasady, że jeżeli z jakiegoś
twierdzenia wynika jego zaprzeczenie, to owo zaprzeczenie jest prawdziwe, a twierdzenie
fałszywe. Tak rozumuje Platon w dialogu Teajtet, gdy kładzie w usta Sokratesa wywód, który
ma wykazać fałszywość twierdzenia Protagorasa, że każde twierdzenie jest prawdziwe
i wystarczy umiejętnie argumentować, aby innych dla niego pozyskać. Oto treść wywodu:
jeżeli prawdą jest, jak twierdzi Protagoras, że każde twierdzenie jest prawdziwe, to
prawdziwe jest także twierdzenie jego przeciwników, że nie każde twierdzenie jest
prawdziwe. […].
Jak przeto ograniczyć wolność, aby pozostać wolnym? W myśl potocznego pojmowania
wolności ktoś jest wolny, gdy w działaniu swoim nie natrafia na inne ograniczenia poza tymi,
które sam sobie nakłada. Zależnie od tego, czy ktoś owe ograniczenia sobie nakłada, czy ich
nie nakłada, rozróżnia się wolność dwojaką. Wolnością fizyczną lub
zewnętrzną nazywa się wolność w granicach, jakie zakreślają warunki naturalne, zgodnie
z prawami przyrody; siła mięśni, sprawność ruchów, wytrzymałość płuc i serca, które
pozwalają na pokonywanie oporów fizycznych w otoczeniu. Naturalne granice wolności
zewnętrznej ulegają rozszerzeniu w miarę postępu nauk i ich zastosowań technicznych,
dzięki którym człowiek opanowuje wrogie siły przyrody, uniezależnia się od nich, zaprzęga je
do pracy dla swoich zamierzeń. Wolność zewnętrzną posiada człowiek, jeżeli nie jest
zamknięty w więzieniu i jeżeli nie działa pod groźbą takiego zamknięcia, a także zwierzę,
które nie żyje w klatce lub ogrodzeniu ogrodu zoologicznego. Istota działająca w granicach
swej wolności zewnętrznej może kierować się w działaniu najrozmaitszymi motywami, wśród
których mieści się zarówno rozsądny namysł, jak dążenie wypływające z pierwotnych
popędów i namiętności. Jednakże osobowość ludzka tym się charakteryzuje, że odróżnia
rzeczy dobre od złych i może wybierać między motywami działania, ograniczając dążenia
wypływające z popędów i namiętności, żądzy sławy, władzy, bogactwa, jeżeli sprzeciwiają
się dążeniom słusznym, tj. skierowanym ku dobremu. Mądrość życiowa bowiem już dawno
pouczała, że ktoś, kto liczy się w swoim postępowaniu jedynie ze swoimi fizycznymi
możliwościami, rychło popadłby w niewolę własnych żądz, które wreszcie – wbrew niemu
samemu doprowadziłyby go do zguby. Człowiek mądry – uczyli mędrcy starożytni – panuje
nad namiętnościami, kierując się w postępowaniu nie pożądaniem, lecz tym, co słuszne,
i osiąga w ten sposób wolność od własnej pierwotnej natury, noszącą nazwę wolności
wewnętrznej lub moralnej. […]
Jednakże niewielu jedynie ludzi osiąga wolność wewnętrzną i szanuje wolność
innych w myśl nakazu sprawiedliwości. Pojawia się przeto niewola jako przeciwieństwo
wolności. Ta pozbawia wolności zewnętrznej; można jednak pozbawić człowieka także
wolności wewnętrznej, gdy się go oplącze kłamstwem […]. Człowiek w niewoli zewnętrznej
może zachować wolność wewnętrzną; niewola fizyczna bowiem, przez nakazy poruszania

MFIP-R0_100
się, komunikowania się wzajemnego i wytwarzania dóbr rożnego rodzaju, zamyka wprawdzie
drogę do ujawnienia się wolności moralnej w działaniu, ale nie sięga do jej podstawy
wewnętrznej, tj. intencji postępowania, którymi są względy słuszności, nie zaś popędy
i skłonności. Wolność wewnętrzną ograniczy niewola fizyczna dopiero wtedy, gdy jej nacisk
skłoni kogoś do rezygnacji z kierowania się słusznością w postępowaniu. Natomiast człowiek
pozbawiony wolności wewnętrznej przez narzucone przemocą fałszywe dogmaty nie zdaje
sobie nieraz sprawy ze swej niewoli, gdyż bywa, że ma fałszywe poczucie wolności
psychologicznej.